Kızıl Hastalığı

Tanım

Kızıl (Scarlet Fever), A grubu beta-hemolitik streptokok bakterisinin (Streptococcus pyogenes) ürettiği toksinlerin neden olduğu akut bir enfeksiyon hastalığıdır. Genellikle 5-15 yaş arası çocuklarda görülmekle birlikte her yaşta ortaya çıkabilir. Hastalık, streptokokal boğaz enfeksiyonuna eşlik eden karakteristik kırmızı döküntülerle kendini gösterir. Kızıl, damlacık yoluyla bulaşan bir hastalık olup, tedavi edilmediğinde ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Antibiyotik tedavisiyle tamamen iyileşebilen bir durumdur.

Belirtileri

• Yüksek ateş: Hastalık genellikle 38.5-40°C arasında yüksek ateşle başlar ve ani başlangıçlıdır
• Boğaz ağrısı: Şiddetli boğaz ağrısı, yutkunmada zorluk ve kızarık boğaz görülür
• Karakteristik döküntü: Hastalığın 12-48 saat sonrasında ortaya çıkan, dokunulduğında zımpara kağıdı hissi veren kırmızı döküntü. İlk olarak boyun, göğüs ve sırtta başlar, sonra tüm vücuda yayılır
• Çilek dil: Dilin önce beyaz bir tabaka ile kaplanması, ardından kaplamanın soyularak dilin parlak kırmızı ve şişkin görünmesi (çilek dili)
• Pastia çizgileri: Kol ve bacak kıvrımlarında daha koyu kırmızı çizgilerin oluşması
• Soluk yüz: Ağız ve burun çevresinde döküntünün olmadığı soluk bir alan (circumoral pallor)
• Şişmiş lenf bezleri: Boyunda şişmiş ve hassas lenf bezleri
• Baş ağrısı ve halsizlik: Genel yorgunluk, kas ağrıları ve iştahsızlık
• Bulantı ve kusma: Özellikle hastalığın başlangıcında görülebilir
• Deri soyulması: Döküntü geçtikten 1-2 hafta sonra özellikle parmak uçlarında cilt soyulması

Nedenleri

Kızıl hastalığının tek nedeni A grubu beta-hemolitik streptokok (Streptococcus pyogenes) bakterisidir. Bu bakteri boğazda enfeksiyon oluştururken, eritrojenik toksin adı verilen özel toksinler üretir ve bu toksinler vücutta karakteristik kızıl döküntüsüne neden olur. Hastalık, enfekte kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya yayılan damlacıklar yoluyla bulaşır. Ayrıca enfekte kişinin kullandığı bardak, çatal gibi eşyaların paylaşılması veya kontamine yüzeylere dokunulup ardından ağız, burun veya gözlere dokunulmasıyla da bulaşabilir. Kalabalık ortamlar (okullar, kreşler) bulaş riskini artırır. Hastalığın kuluçka süresi 2-5 gün arasındadır. Tedavi edilmeyen bir hasta, semptomların başlamasından 2-3 hafta sonrasına kadar bulaştırıcı olabilir, ancak antibiyotik tedavisi başlandıktan 24 saat sonra bulaştırıcılık büyük ölçüde azalır.

Tanı Yöntemleri

Kızıl tanısı öncelikle fizik muayene ve karakteristik belirtilerin değerlendirilmesiyle konur. Doktor, hastanın boğazını, dilini ve ciltteki döküntüleri inceler. Kesin tanı için boğaz kültürü veya hızlı streptokok testi yapılır. Boğaz kültürü, boğazdan steril bir pamuklu çubukla örnek alınarak laboratuvarda bakterinin üretilmesiyle gerçekleştirilir ve sonuç 24-48 saat içinde alınır. Hızlı streptokok antijen testi ise 10-15 dakika içinde sonuç verir ancak duyarlılığı boğaz kültüründen daha düşüktür. Bu nedenle hızlı test negatif çıkarsa boğaz kültürü yapılması önerilir. Tam kan sayımı yapılarak beyaz küre sayısındaki artış değerlendirilebilir. Ayrıca komplikasyonlardan şüphelenildiğinde idrar tahlili, böbrek fonksiyon testleri, EKG ve ekokardiyografi gibi ek tetkikler istenebilir. Tanı için mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurulmalı ve doktor değerlendirmesi yapılmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Kızıl hastalığının tedavisi antibiyotik kullanımına dayanır. Birinci seçenek tedavi, 10 gün süreyle oral penisilin veya amoksisilin kullanımıdır. Penisilin alerjisi olan hastalarda eritromisin, azitromisin veya sefalosporin grubu antibiyotikler tercih edilir. Antibiyotik tedavisine başlandıktan sonra 24-48 saat içinde belirtilerde belirgin iyileşme görülür. Antibiyotik tedavisinin tam süresi tamamlanması, bakterinin tamamen ortadan kaldırılması ve komplikasyonların önlenmesi açısından son derece önemlidir. Semptomatik tedavi olarak ateş düşürücü ve ağrı kesici ilaçlar (parasetamol veya ibuprofen) kullanılabilir. Bol sıvı tüketimi önerilir, yumuşak ve ılık yiyecekler boğaz ağrısını hafifletebilir. Tuzlu su ile gargara yapmak boğaz rahatsızlığını azaltabilir. Hasta, antibiyotik tedavisine başladıktan en az 24 saat sonrasına kadar izole edilmeli, okula veya işe gitmemelidir. Tedavi doktor gözetiminde yapılmalı, ilaç dozları ve süreleri kesinlikle doktor tavsiyesine uygun olmalıdır. Tedavi edilmeyen veya eksik tedavi edilen kızıl, romatizmal ateş, akut glomerülonefrit, kulak enfeksiyonları, sinüzit, pnömoni ve nadir olarak kalp kapak hasarı gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Çocuğunuzda veya kendinizde şu belirtilerden herhangi biri varsa derhal doktora başvurmalısınız: 38.5°C ve üzerinde ateş, şiddetli boğaz ağrısı ve yutkunma güçlüğü, vücutta kırmızı döküntülerin ortaya çıkması, özellikle boğaz ağrısıyla birlikte olması, boyunda şişlik veya hassas lenf bezleri, dilin renginde değişiklik veya çilek dil görünümü. Ayrıca daha önce kızıl tanısı konmuş ve tedavi başlanmışsa ancak 48 saat içinde iyileşme görülmüyorsa veya belirtiler kötüleşiyorsa mutlaka doktora tekrar başvurulmalıdır. Tedavi sonrası dönemde nefes almada güçlük, göğüs ağrısı, idrar renginde değişiklik, şiddetli baş ağrısı, eklem ağrıları veya şişlikleri, ciltte morarma veya peteşi (küçük kırmızı noktalar) görülmesi acil tıbbi müdahale gerektirir. Kızıl tanısı alan bir kişiyle yakın temas sonrası boğaz ağrısı veya ateş gelişirse de doktora başvurulmalıdır. Erken tanı ve tedavi, hem hastalığın seyrini hafifletir hem de ciddi komplikasyonları önler. Çocuklarda su içememe, aşırı huzursuzluk, uyuşukluk veya bilinç değişikliği acil servise başvuru gerektiren durumlardır.

Korunma Yolları

Kızıl hastalığından korunmanın en etkili yolu, bulaş yollarını engellemektir. Şu önlemler alınmalıdır: Eller sık sık sabun ve suyla en az 20 saniye boyunca yıkanmalı, özellikle öksürme, hapşırma sonrası ve yemek öncesi el hijyenine dikkat edilmelidir. Öksürme ve hapşırma sırasında ağız ve burun tek kullanımlık kağıt mendil veya dirsek içiyle kapatılmalıdır. Hasta kişilerle yakın temastan kaçınılmalı, mümkünse hasta kişi evde izole edilmelidir. Bardak, çatal, kaşık, havlu gibi kişisel eşyalar paylaşılmamalıdır. Hasta çocuk, antibiyotik tedavisine başladıktan en az 24 saat sonrasına kadar okula gönderilmemelidir. Ev ortamında sık dokunulan yüzeyler (kapı kolları, masa, oyuncaklar) düzenli olarak dezenfekte edilmelidir. Bağışıklık sistemini güçlü tutmak için dengeli beslenme, yeterli uyku ve düzenli egzersiz önemlidir. Kalabalık ve kapalı ortamlarda geçirilen süre mümkün olduğunca azaltılmalıdır. Maalesef kızıl hastalığına karşı henüz bir aşı bulunmamaktadır. Daha önce kızıl geçirmiş olmak gelecekte bağışıklık sağlar ancak farklı toksin üreten streptokok suşlarıyla tekrar enfeksiyon gelişebilir. Ailede veya yakın çevrede kızıl tanısı alan biri varsa, diğer aile üyeleri semptom açısından yakından izlenmeli ve gerekirse doktora başvurulmalıdır. Bazı durumlarda doktor, yakın temaslı kişilere koruyucu antibiyotik tedavisi önerebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kızıl hastalığı ne kadar sürede geçer?

Kızıl hastalığı antibiyotik tedavisi başlandıktan sonra genellikle 24-48 saat içinde belirgin iyileşme gösterir. Ateş ve boğaz ağrısı 3-5 gün içinde azalır. Karakteristik kızıl döküntüsü 4-7 gün içinde solar ve kaybolmaya başlar. Ancak tam iyileşme için antibiyotik tedavisinin 10 gün boyunca eksiksiz tamamlanması gerekir. Döküntü geçtikten sonra, özellikle parmak uçlarında ve avuç içlerinde cilt soyulması 1-2 hafta sürebilir. Bu normal bir iyileşme sürecidir ve endişe edilmemelidir. Hasta, antibiyotik tedavisine başladıktan 24 saat sonra bulaştırıcılığını kaybeder ve günlük aktivitelerine dönebilir. Tedavi edilmezse hastalık 2-3 hafta sürebilir ve ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bu nedenle mutlaka doktor kontrolünde tedavi edilmelidir.

Kızıl hastalığı bulaşıcı mıdır ve nasıl bulaşır?

Evet, kızıl oldukça bulaşıcı bir hastalıktır. Hastalık, enfekte kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya yayılan damlacıklar yoluyla bulaşır. Ayrıca hasta kişinin kullandığı bardak, çatal, kaşık gibi eşyaların paylaşılması veya kontamine yüzeylere dokunulup ardından ağız, burun veya gözlere dokunulmasıyla da bulaşabilir. Hastalığın kuluçka süresi 2-5 gündür, yani kişi bakteriye maruz kaldıktan 2-5 gün sonra belirtiler ortaya çıkar. Tedavi edilmeyen bir hasta, semptomların başlamasından 2-3 hafta sonrasına kadar bulaştırıcı olabilir. Ancak antibiyotik tedavisi başlandıktan 24 saat sonra bulaştırıcılık büyük ölçüde azalır. Bu nedenle hasta çocuklar antibiyotik tedavisine başladıktan en az 24 saat sonrasına kadar okula gönderilmemelidir. Kalabalık ortamlar ve yakın temas bulaş riskini önemli ölçüde artırır.

Kızıl hastalığı yetişkinlerde de görülür mü?

Evet, kızıl hastalığı yetişkinlerde de görülebilir ancak çocuklara göre çok daha nadirdir. Hastalık en sık 5-15 yaş arası çocuklarda ortaya çıkar çünkü bu yaş grubunda bağışıklık sistemi henüz streptokokus bakterisine karşı tam olarak gelişmemiştir. Yetişkinlerin çoğu daha önce streptokokal enfeksiyonlara maruz kaldıkları için kısmi bağışıklık geliştirmiştir. Ancak bağışıklık sistemi zayıf olan, kronik hastalığı bulunan veya daha önce kızıl geçirmemiş yetişkinler de hastalanabilir. Yetişkinlerde belirtiler genellikle çocuklara göre daha hafif seyredebilir, ancak komplikasyon riski benzerdir. Tedavi yöntemi aynıdır: antibiyotik tedavisi ve semptomatik destek. Yetişkinlerde de erken tanı ve tedavi önemlidir. Hasta çocuğu olan ebeveynler veya sağlık çalışanları gibi risk gruplarındaki yetişkinler özellikle dikkatli olmalı ve koruyucu önlemler almalıdır.

Kızıl hastalığının komplikasyonları nelerdir?

Kızıl hastalığı zamanında ve uygun şekilde tedavi edilmezse ciddi komplikasyonlara yol açabilir. En önemli komplikasyonlar arasında romatizmal ateş yer alır; bu durum kalp kapaklarında kalıcı hasara neden olabilir ve tedavi edilmezse kalp yetmezliğine yol açabilir. Akut glomerülonefrit, böbreklerin iltihaplanması ve böbrek yetmezliğine kadar ilerleyebilir. Orta kulak enfeksiyonları (otitis media), sinüzit ve pnömoni gibi bakteriyel enfeksiyonlar gelişebilir. Nadir durumlarda bakterinin kan dolaşımına girmesiyle sepsis, beyin zarlarının iltihaplanması (menenjit), kemik enfeksiyonları (osteomiyelit) ve toksik şok sendromu gibi hayatı tehdit eden durumlar ortaya çıkabilir. Peritonsillar apse (boğaz apsesi) ve boyun lenf bezlerinde apse oluşumu da görülebilir. Bu komplikasyonların çoğu antibiyotik tedavisiyle önlenebilir. Bu nedenle kızıl şüphesi olan her hastanın mutlaka doktora başvurması ve tedaviyi tam olarak tamamlaması hayati önem taşır.

Kızıl geçiren çocuk tekrar hastalanır mı?

Kızıl hastalığını geçiren çocuklar genellikle hastalığa karşı bağışıklık kazanır ve aynı toksin üreten streptokokus suşuna karşı tekrar hastalanmazlar. Ancak streptokokus bakterisinin farklı toksin üreten birçok suşu bulunduğu için, teorik olarak farklı bir suşla tekrar enfeksiyon gelişmesi mümkündür. Bununla birlikte, ikinci kez kızıl geçirme oldukça nadirdir. Çocuk streptokokal boğaz enfeksiyonuna tekrar yakalanabilir ancak bu sefer karakteristik kızıl döküntüsü olmayabilir. Bağışıklık sistemi zamanla güçlenir ve tekrarlayan enfeksiyonlara karşı daha iyi koruma sağlar. Daha önce kızıl geçirmiş olsa bile, çocuğunuzda boğaz ağrısı, ateş veya döküntü gibi belirtiler görülürse mutlaka doktora başvurulmalıdır. Erken tanı ve tedavi her zaman önemlidir. Koruyucu önlemler almaya devam etmek, el hijyenine dikkat etmek ve hasta kişilerden uzak durmak tekrar enfeksiyon riskini azaltır.