Deliryum ( Zihinsel yeteneklerde Uyumsuzluk) Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi
Deliryum ( Zihinsel yeteneklerde Uyumsuzluk) Hastalığı
-
Bağlantılar
İlacınızı doğru seçin
Hastalığınıza uygun ilaç önerilerini doktorunuza danışın. Doktorbul rehberinde binlerce uzman.
Doktor bul →Deliryum ( Zihinsel yeteneklerde Uyumsuzluk) HASTALIĞINA BAKAN DOKTORLARIMIZ
Deliryum ( Zihinsel yeteneklerde Uyumsuzluk)
Deliryum ( Zihinsel yeteneklerde Uyumsuzluk), Deliryum (Zihinsel Yeteneklerde Uyumsuzluk) Nedir?Deliryum, kişinin dikkatini toplayamadığı, çevresinin farkındalığının azaldığı ve düşünme yeteneğinin bozulduğu akut bir zihinsel durum değişikliğidir.
Deliryum (Zihinsel Yeteneklerde Uyumsuzluk) Nedir?
Deliryum, kişinin dikkatini toplayamadığı, çevresinin farkındalığının azaldığı ve düşünme yeteneğinin bozulduğu akut bir zihinsel durum değişikliğidir. Genellikle saatler veya günler içinde ani olarak başlar ve gün içinde şiddeti değişebilir. Deliryum, beynin geçici işlev bozukluğudur ve genellikle altta yatan bir tıbbi sorun, ilaç etkisi veya metabolik dengesizlikten kaynaklanır. Yaşlı hastalarda, hastanede yatan kişilerde ve ciddi hastalığı olanlarda daha sık görülür. Erken tanı ve tedavi ile genellikle geri dönüşümlüdür, ancak tedavi edilmezse ciddi komplikasyonlara yol açabilir.
Belirtileri
Deliryum belirtileri ani başlar ve gün içinde dalgalanma gösterir. Başlıca belirtiler şunlardır:
- Dikkat bozukluğu: Konuşmayı takip edememe, dikkati toparlayamama, kolayca dağılma
- Bilinç değişikliği: Çevrenin farkında olmama, nerede olduğunu bilememe, zaman kavramının kaybolması
- Düşünce bozuklukları: Karışık, dağınık konuşma, mantıksız cümleler kurma, anlamsız konuşma
- Algı bozuklukları: Olmayan şeyleri görme (görsel halüsinasyonlar), sesler duyma, yanlış algılamalar
- Uyku-uyanıklık döngüsü bozukluğu: Gece uyanık kalma, gündüz uyuklama, uyku düzeninin bozulması
- Davranış değişiklikleri: Huzursuzluk, ajitasyon, saldırganlık veya tam tersine aşırı yavaşlama ve uyuşukluk
- Duygusal değişiklikler: Anksiyete, korku, paranoya, irritabilite veya apati
- Bellek sorunları: Kısa süreli bellek kaybı, yakın olayları hatırlayamama
Deliryum üç tipte görülebilir: hiperaktif tip (ajite, huzursuz), hipoaktif tip (yavaş, uyuşuk) ve karma tip. Hipoaktif tip özellikle yaşlılarda gözden kaçabilir.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Deliryum genellikle birden fazla faktörün bir araya gelmesiyle oluşur. Başlıca nedenleri şunlardır:
Tıbbi Nedenler:
- Enfeksiyonlar (özellikle idrar yolu enfeksiyonu, pnömoni, sepsis)
- Metabolik bozukluklar (elektrolit dengesizlikleri, karaciğer veya böbrek yetmezliği)
- Dehidratasyon ve beslenme yetersizliği
- Hipoksi (yetersiz oksijen)
- Hipoglisemi veya hiperglisemi
- Beyin hastalıkları (inme, kafa travması, nöbet)
- Kalp-damar hastalıkları
- Ameliyat sonrası durum (özellikle kalp ve ortopedik cerrahiler)
- Ağrı
İlaç ve Madde Kullanımı:
- Çoklu ilaç kullanımı (polifarmasi)
- Sedatif, uyku ilaçları, anksiyolitikler
- Antikolinerjik ilaçlar
- Narkotik ağrı kesiciler
- Alkol veya uyuşturucu madde kullanımı veya kesilmesi
Risk Faktörleri:
- İleri yaş (65 yaş üzeri)
- Önceden var olan demans veya bilişsel bozukluk
- Ciddi veya kronik hastalık varlığı
- Hastanede yatış (özellikle yoğun bakım)
- Görme veya işitme kaybı
- Immobilizasyon (hareketsizlik)
- Kateter veya fiziksel kısıtlama kullanımı
- Çoklu tıbbi sorunlar
Tanı Yöntemleri
Deliryum tanısı öncelikle klinik değerlendirmeye dayanır. Psikiyatri uzmanı veya diğer hekimler şu yöntemleri kullanır:
Klinik Muayene: Hastanın zihinsel durumu, dikkat düzeyi, bilinç seviyesi ve davranışları değerlendirilir. Confusion Assessment Method (CAM) gibi standart değerlendirme araçları kullanılabilir.
Öykü Alma: Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği, hasta ve yakınlarından ayrıntılı bilgi alınır. Kullanılan ilaçlar, geçmiş hastalıklar sorgulanır.
Laboratuvar Testleri: Altta yatan nedeni bulmak için kan testleri (tam kan sayımı, elektrolit düzeyleri, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri, kan şekeri, tiroid hormonları, vitamin B12 düzeyi), idrar tahlili, enfeksiyon belirteçleri yapılır.
Görüntüleme Yöntemleri: Beyin tomografisi (BT) veya manyetik rezonans görüntüleme (MRG) inme, kanama veya diğer yapısal sorunları değerlendirmek için istenebilir.
Diğer Testler: Elektrokardiyografi (EKG), göğüs röntgeni, lomber ponksiyon (gerekirse) gibi testler altta yatan nedene göre planlanır.
Kesin tanı ve altta yatan nedenlerin belirlenmesi için mutlaka bir Psikiyatri uzmanına veya hastanın durumuna göre ilgili branş uzmanına başvurulmalıdır.
Tedavi Seçenekleri
Deliryum tedavisinin temel amacı altta yatan nedeni bulmak ve düzeltmektir. Tedavi yaklaşımları şunları içerir:
Altta Yatan Nedenlerin Tedavisi:
- Enfeksiyonların antibiyotik ile tedavisi
- Elektrolit dengesizliklerinin düzeltilmesi
- Dehidrasyonun giderilmesi
- Oksijen desteği sağlanması
- Kan şekeri düzenlenmesi
- Sorumlu ilaçların kesilmesi veya dozunun ayarlanması
- Ağrının kontrolü
Çevresel ve Destekleyici Tedbirler:
- Sakin, aydınlık ve tanıdık bir ortam sağlanması
- Uyku-uyanıklık döngüsünün düzenlenmesi
- Gözlük ve işitme cihazı gibi yardımcı araçların kullanımı
- Erken mobilizasyon teşvik edilmesi
- Oryantasyonu artırıcı önlemler (saat, takvim, tanıdık nesneler)
- Fiziksel kısıtlamalardan kaçınılması
- Aile üyelerinin ziyareti ve desteği
İlaç Tedavisi: Sadece hastanın kendine veya başkalarına zarar verme riski varsa veya tıbbi tedaviye engel oluyorsa düşük doz antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. İlaç tedavisi Psikiyatri uzmanı veya ilgili hekim tarafından dikkatle değerlendirilmeli ve izlenmelidir. Her hastanın durumu bireysel olarak değerlendirilir ve tedavi planı buna göre oluşturulur.
Multidisipliner Yaklaşım: Hemşireler, fizyoterapistler, beslenme uzmanları ve sosyal hizmet uzmanlarının da dahil olduğu ekip çalışması önemlidir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda acilen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:
- Ani başlayan kafa karışıklığı, oryantasyon bozukluğu
- Kişinin nerede olduğunu, zamanı veya yakınlarını tanıyamaması
- Anormal davranışlar, ajitasyon veya saldırganlık
- Olmayan şeyleri görme veya sesler duyma
- Anlamsız, tutarsız konuşma
- Bilinç düzeyinde değişiklik, aşırı uyuklama
- Özellikle yaşlı bireylerde ani zihinsel durum değişikliği
- Ameliyat sonrası veya hastanede yatan hastalarda belirtilerin ortaya çıkması
Deliryum tıbbi bir acildir ve erken müdahale komplikasyonları önler. Özellikle yaşlı hastalarda ve kronik hastalığı olanlarda zihinsel durum değişiklikleri ciddiye alınmalı ve hemen değerlendirme yapılmalıdır.
Korunma Yolları
Deliryum riskini azaltmak için alınabilecek önlemler:
- Risk faktörlerinin belirlenmesi: Özellikle hastaneye yatışlarda risk altındaki hastaların önceden tanımlanması
- İlaç yönetimi: Gereksiz ilaçlardan kaçınılması, polifarmasinin azaltılması, riskli ilaçların dikkatli kullanılması
- Yeterli hidrasyon ve beslenme: Dehidrasyon ve malnütrisyonun önlenmesi
- Enfeksiyon kontrolü: Hastane enfeksiyonlarının önlenmesi, erken tanı ve tedavi
- Uyku hijyeni: Gece uykunun korunması, gürültü ve ışık kontrolü
- Erken mobilizasyon: Mümkün olduğunca erken hareket ettirilmesi
- Oryantasyon desteği: Gözlük, işitme cihazı kullanımı, tanıdık nesnelerin bulundurulması
- Ağrı yönetimi: Ağrının etkin kontrolü
- Fiziksel kısıtlamalardan kaçınma: Kateter ve sondaların gereksiz kullanımından kaçınılması
- Aile desteği: Tanıdık kişilerin hastanın yanında bulunması
- Bilişsel aktiviteler: Zihinsel aktivitelerin teşvik edilmesi
- Kronik hastalıkların kontrolü: Diyabet, kalp hastalıkları gibi kronik durumların iyi yönetimi
Özellikle ameliyat öncesi dönemde bu önlemlerin planlanması deliryum riskini önemli ölçüde azaltabilir. Hastane ve bakım evlerinde sistematik deliryum önleme programlarının uygulanması etkilidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Deliryum ile demans arasındaki fark nedir?
Deliryum ve demans farklı durumlardır. Deliryum ani başlar (saatler-günler içinde), dalgalı bir seyir gösterir ve genellikle geri dönüşümlüdür. Altta yatan bir tıbbi neden vardır ve tedavi ile düzelir. Demans ise yavaş ilerleyen (aylar-yıllar), kronik ve genellikle geri dönüşümsüz bir bilişsel gerileme durumudur. Ancak demansı olan hastalarda deliryum riski daha yüksektir. Deliryumda dikkat bozukluğu ön plandayken, demansın erken döneminde bellek kaybı daha belirgindir. Yaşlı bir kişide ani zihinsel durum değişikliği görüldüğünde bu genellikle deliryumdur ve acil değerlendirme gerektirir. Her iki durumda da kesin tanı için Psikiyatri veya Nöroloji uzmanına başvurulmalıdır.
Deliryum ne kadar sürer ve tamamen geçer mi?
Deliryum süresi altta yatan nedene, hastanın yaşına ve genel sağlık durumuna bağlıdır. Altta yatan neden hızlıca düzeltildiğinde, belirtiler birkaç gün içinde düzelmeye başlayabilir. Ancak tam iyileşme genellikle birkaç hafta sürer. Yaşlı hastalarda ve ciddi hastalığı olanlarda iyileşme daha uzun sürebilir, bazı hastalarda hafif bilişsel sorunlar kalıcı olabilir. Erken tanı ve tedavi ile çoğu hasta tamamen iyileşir. Tedavi edilmeyen veya geç tedavi edilen deliryum kalıcı bilişsel hasara, demans gelişimine, hastanede kalış süresinin uzamasına ve ölüm riskinin artmasına yol açabilir. Bu nedenle erken müdahale çok önemlidir. İyileşme süreci boyunca düzenli hekim takibi gereklidir.
Yaşlı bir yakınımda deliryum belirtileri görüyorum, evde nasıl bakmalıyım?
Deliryum belirtileri görüldüğünde öncelikle mutlaka doktora başvurulmalı ve altta yatan neden araştırılmalıdır. Evde bakım sırasında sakin, sessiz ve iyi aydınlatılmış bir ortam sağlayın. Tanıdık eşyaları yakınında bulundurun, gözlük ve işitme cihazını kullanmasını sağlayın. Düzenli olarak zamanı, yeri ve kişileri hatırlatın. Yeterli sıvı alımını ve beslenmeyi teşvik edin. Gece uyumasını sağlamak için gündüz aktivitelerini artırın, gece ışığı ve gürültüyü azaltın. Mümkünse yürümesini ve hareket etmesini destekleyin. Sabırlı olun, tartışmaktan kaçının, basit ve net cümlelerle konuşun. Güvenliği sağlayın, düşme riskini azaltın. Ancak evde bakım sadece destekleyici olmalı, tıbbi tedavi ve takip mutlaka sağlık profesyonelleri tarafından yapılmalıdır. Durumda kötüleşme olursa hemen hastaneye başvurun.
Ameliyat sonrası deliryum riski nedir ve nasıl önlenebilir?
Ameliyat sonrası deliryum özellikle yaşlı hastalarda, kalp cerrahisi ve ortopedik ameliyatlarda sık görülen bir komplikasyondur. Risk faktörleri arasında ileri yaş, önceden var olan bilişsel bozukluk, ameliyat süresi, anestezi tipi, ağrı, enfeksiyon ve ilaçlar bulunur. Önlemek için ameliyat öncesi değerlendirme önemlidir. Ameliyat sonrası erken mobilizasyon teşvik edilmeli, ağrı etkin kontrol edilmeli, yeterli hidrasyon sağlanmalı ve uyku düzeni korunmalıdır. Gereksiz ilaçlardan, özellikle sedatiflerden kaçınılmalıdır. Kateter ve sondalar en kısa sürede çıkarılmalıdır. Hasta oryante tutulmalı, gözlük ve işitme cihazı kullanmalıdır. Aile üyeleri yanında bulunmalı, tanıdık bir ortam yaratılmalıdır. Ameliyat öncesi bu konuda bilgilendirilmek ve önleyici planın yapılması için cerrah ve anestezi ekibi ile görüşülmelidir.
Deliryumda hangi ilaçlar kullanılır ve yan etkileri nelerdir?
Deliryum tedavisinde öncelik altta yatan nedeni düzeltmektir, ilaç tedavisi ikinci plandadır. İlaçlar sadece hasta kendine veya başkalarına zarar verme riski taşıyorsa veya tıbbi tedaviye engel oluyorsa kullanılır. Genellikle düşük doz antipsikotik ilaçlar (haloperidol, risperidon, olanzapin gibi) tercih edilir. Bu ilaçlar ajitasyon ve psikotik belirtileri azaltabilir. Yan etkileri arasında aşırı sedasyon, düşük tansiyon, hareket bozuklukları, uzamış QT sendromu ve paradoksal ajitasyon bulunur. Özellikle yaşlı hastalarda ve kardiyovasküler sorunları olanlarda dikkatli kullanılmalıdır.
Benzodiazepin grubu ilaçlar genellikle önerilmez çünkü deliryumu kötüleştirebilir, ancak alkol veya benzodiazepin yoksunluğuna bağlı deliryumda kullanılabilir. İlaç seçimi, dozu ve süresi mutlaka Psikiyatri uzmanı veya tedaviyi yürüten hekim tarafından bireysel olarak belirlenmelidir. Hiçbir ilaç doktor önerisi olmadan kullanılmamalıdır.
