Lepra (hansen Hastalığı) Hastalığı

Lepra (Hansen Hastalığı) Nedir?

Lepra, tarihte cüzzam olarak da bilinen, Mycobacterium leprae ve daha nadir olarak Mycobacterium lepromatosis bakterilerinin neden olduğu kronik bir enfeksiyon hastalığıdır. Hastalık adını 1873 yılında bakteriyi keşfeden Norveçli hekim Gerhard Henrik Armauer Hansen'den almıştır. Lepra öncelikle cildi, periferik sinirleri, üst solunum yolu mukozasını ve gözleri etkiler. Bakterinin çoğalması çok yavaş olduğundan, hastalığın inkübasyon süresi ortalama 5 yıldır ve bazı vakalarda 20 yıla kadar uzayabilir.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre lepra tedavi edilebilir bir hastalıktır ve erken tanı ile kalıcı hasarlar önlenebilir. Hastalık bulaşıcılığı düşük olup, tedavi başlandıktan sonra kısa sürede bulaştırıcılık ortadan kalkar. Lepra spektrumu, bağışıklık sisteminin yanıtına göre tuberkuloid lepra (hafif form) ile lepromatöz lepra (ağır form) arasında değişir.

Belirtileri

Lepranın belirtileri hastalığın tipine ve evresine göre değişiklik gösterir. Başlıca belirtiler şunlardır:

• Cilt lezyonları: Renk açılması (hipopigmente) veya kızarıklık gösteren, sınırları belirgin, duyu kaybı olan maküller, plaklar veya nodüller. Lezyonlarda his kaybı karakteristik bir bulgudur.
• Periferik sinir tutulumu: Kollar ve bacaklarda uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük. Özellikle ulnar, median, radiyal, peroneal ve trigeminal sinirler etkilenir.
• Sinir kalınlaşması: Periferik sinirlerde ele gelen kalınlaşma ve hassasiyet.
• Kas güçsüzlüğü: Etkilenen sinirlere bağlı el ve ayaklarda güçsüzlük, pençe eli deformitesi.
• Duyu kaybı: Cilt lezyonlarında ve ekstremitelerde ağrı, sıcaklık ve dokunma hissinde azalma veya kayıp.
• Burun belirtileri: Burun tıkanıklığı, burun kanaması, septum perforasyonu.
• Göz tutulumu: Göz kapağı kapanma bozukluğu (lagoftalmi), kornea duyarsızlığı, körlüğe yol açabilen komplikasyonlar.
• Nodüller: Özellikle lepromatöz tipte yüz, kulak ve ekstremitelerde nodüller (lepromlar).

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Lepra, Mycobacterium leprae bakterisinin neden olduğu bir enfeksiyondur. Bakterinin tam bulaşma yolu kesin olarak bilinmemekle birlikte, enfekte kişilerin burun ve ağız salgılarıyla uzun süreli yakın temas sonucu bulaştığı düşünülmektedir. Hastalık hava damlacıkları yoluyla bulaşır ancak bulaşıcılığı oldukça düşüktür.

Risk faktörleri şunları içerir:

• Tedavi edilmemiş lepralı hasta ile uzun süreli ve yakın temas
• Endemik bölgelerde yaşama (özellikle Hindistan, Brezilya, Endonezya gibi ülkeler)
• Genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemi zayıflığı
• Kötü sosyoekonomik koşullar ve kalabalık yaşam ortamları
• Yetersiz beslenme ve hijyen koşulları

Lepra insandan insana bulaşan bir hastalıktır ve armadillolar dışında doğal rezervuar bilinmemektedir. Çoğu insan (yaklaşık %95) bakteriye karşı doğal bağışıklığa sahiptir.

Tanı Yöntemleri

Lepra tanısı klinik muayene, laboratuvar testleri ve histopatolojik inceleme ile konur. Tanı yöntemleri şunlardır:

Klinik değerlendirme: Dünya Sağlık Örgütü'nün tanı kriterleri, duyu kaybı gösteren hipopigmente veya eritemli cilt lezyonları, sinir kalınlaşması ve deri yaymasında aside dirençli basillerin görülmesi üzerine kuruludur. Bu bulgulardan en az birinin varlığı lepra tanısını destekler.

Deri yayması (slit-skin smear): Cilt lezyonlarından alınan örneklerde Ziehl-Neelsen boyama ile aside dirençli basillerin mikroskobik incelemesi yapılır. Bakteriyel indeks (BI) hastalığın şiddetini gösterir.

Deri biyopsisi: Histopatolojik inceleme tanıyı kesinleştirir ve hastalığın tipini belirler. Granülom yapısı, sinir tutulumu ve bakterilerin varlığı değerlendirilir.

Lepra reaksiyonlarının değerlendirilmesi: Tip 1 (reversal reaksiyon) ve Tip 2 (eritema nodozum leprozum) reaksiyonların tanınması tedavi planlaması için önemlidir.

Sinir fonksiyon testleri: Duyu testleri, kas gücü değerlendirmesi ve sinir kalınlaşmasının palpasyonu ile sinir hasarının derecesi belirlenir.

Kesin tanı ve hastalık tipinin belirlenmesi için mutlaka bir dermatoloji veya zührevi hastalıklar uzmanına başvurulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Lepra tedavisi Dünya Sağlık Örgütü'nün önerdiği çok ilaca dirençli tedavi (MDT - Multidrug Therapy) protokolü ile yapılır. Tedavi hastalığın tipine göre düzenlenir:

Paucibacillary (PB) Lepra (az basillli): 6 aylık tedavi rejimi uygulanır. Rifampisin (ayda bir kez) ve dapson (günlük) kombinasyonu kullanılır.

Multibacillary (MB) Lepra (çok basillli): 12 aylık tedavi rejimi uygulanır. Rifampisin (ayda bir kez), klofazimin (ayda bir kez ve günlük) ve dapson (günlük) üçlü kombinasyonu kullanılır.

Tedavi tamamen ücretsiz olarak sağlık kuruluşları tarafından sağlanır ve hastalık tedavi edilebilir bir durumdur. Tedaviye başlandıktan sonra hasta kısa sürede bulaştırıcılığını kaybeder.

Lepra reaksiyonlarının tedavisi: Tip 1 reaksiyonlarda kortikosteroidler, Tip 2 reaksiyonlarda (eritema nodozum leprozum) kortikosteroidler ve thalidomide kullanılabilir. Reaksiyonlar tedavi sırasında veya sonrasında gelişebilir ve acil müdahale gerektirir.

Komplikasyonların yönetimi: Sinir hasarına bağlı deformitelerin önlenmesi için fizyoterapi, koruyucu ayakkabılar ve gerektiğinde cerrahi girişimler uygulanır. Göz komplikasyonları için oftalmolojik takip önemlidir.

İlaç dozları, tedavi süresi ve takip planı mutlaka bir dermatoloji veya zührevi hastalıklar uzmanı tarafından bireysel olarak belirlenmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda derhal bir dermatoloji veya zührevi hastalıklar uzmanına başvurulmalıdır:

• Ciltte renk açılması veya kızarıklık gösteren, duyu kaybı olan lezyonların fark edilmesi
• El veya ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük gelişmesi
• Periferik sinirlerde şişlik veya hassasiyet hissedilmesi
• Lepralı hasta ile uzun süreli temas öyküsü olan kişilerde şüpheli belirtilerin görülmesi
• Tedavi sırasında ani ateş, cilt lezyonlarında artış veya sinir ağrıları gibi reaksiyon belirtilerinin gelişmesi
• Göz kapağı kapanma sorunu veya göz kızarıklığı
• Yara iyileşmesi sorunu veya tekrarlayan enfeksiyonlar

Erken tanı ve tedavi, kalıcı sinir hasarını ve deformiteleri önlemek için kritik öneme sahiptir. Lepra şüphesi olan her durumda profesyonel tıbbi değerlendirme şarttır.

Korunma Yolları

Lepra korunulabilir ve tedavi edilebilir bir hastalıktır. Korunma stratejileri şunları içerir:

Erken tanı ve tedavi: Hastaların erken tespit edilip tedavi edilmesi, bulaşma zincirini kırar ve toplumda hastalığın yayılmasını önler. Tedavi edilen hastalar kısa sürede bulaştırıcılığını kaybeder.

Temas takibi: Lepralı hastaların aile bireyleri ve yakın teması olan kişilerin düzenli muayenesi önerilir. Temas takibi programları ile erken olgular tespit edilebilir.

BCG aşısı: BCG aşısının lepraya karşı kısmi koruyucu etkisi olduğu gösterilmiştir. Endemik bölgelerde BCG aşılaması önerilmektedir.

Kemoprofilaksi: Yüksek riskli temaslılara tek doz rifampisin profilaksisi bazı ülkelerde uygulanmaktadır.

Sağlık eğitimi: Toplumun hastalık hakkında bilinçlendirilmesi, stigmanın azaltılması ve hastaların sosyal izolasyonunun önlenmesi önemlidir. Lepra düşük bulaşıcılıklı bir hastalıktır ve sosyal izolasyon gerektirmez.

Hijyen ve yaşam koşullarının iyileştirilmesi: Kalabalık yaşam alanlarının azaltılması, beslenme ve hijyen koşullarının iyileştirilmesi genel koruyucu önlemlerdir.

Lepra eliminasyonu için Dünya Sağlık Örgütü'nün küresel programları devam etmektedir ve hastalık birçok ülkede halk sağlığı sorunu olmaktan çıkmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Lepra bulaşıcı bir hastalık mıdır ve nasıl bulaşır?

Lepra bulaşıcı bir hastalık olmakla birlikte bulaşıcılığı oldukça düşüktür. Hastalık, tedavi edilmemiş lepralı hastaların burun ve ağız salgıları yoluyla, uzun süreli ve yakın temas sonucunda bulaşır. Günlük kısa temaslar, tokalaşma veya aynı ortamda bulunmak hastalığı bulaştırmaz. Nüfusun yaklaşık %95'i bakteriye karşı doğal bağışıklığa sahiptir. Tedaviye başlandıktan sonra hasta çok kısa sürede (genellikle ilk dozdan sonra) bulaştırıcılığını kaybeder. Bu nedenle lepralı hastalar sosyal izolasyon gerektirmez ve normal yaşamlarını sürdürebilirler. Aile içinde bir lepra hastası varsa, diğer aile bireylerinin düzenli kontrolü önerilir ancak panik yapılması gereken bir durum yoktur.

Lepra tedavi edilebilir mi ve tedavi süreci nasıl işler?

Evet, lepra tamamen tedavi edilebilir bir hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütü'nün önerdiği çok ilaçlı tedavi (MDT) protokolü ile hastalık başarıyla tedavi edilir. Hastalığın tipine göre 6 ay (az basillli tip) veya 12 ay (çok basillli tip) süren antibiyotik kombinasyonları kullanılır. Tedavi tamamen ücretsizdir ve sağlık kuruluşlarından temin edilir. İlaçlar düzenli kullanıldığında bakteriler öldürülür ve hastalığın ilerlemesi durdurulur. Tedavi sırasında hasta normal yaşamına devam edebilir, çalışabilir ve sosyal aktivitelerine katılabilir. Erken tanı ve tedavi ile kalıcı sinir hasarı ve deformiteler önlenebilir. Tedavi sonrası hasta tamamen iyileşir ve hastalık tekrarlamaz. Ancak tedavi sırasında veya sonrasında bağışıklık reaksiyonları (lepra reaksiyonları) gelişebilir, bunlar için ek tedavi gerekebilir.

Leprada görülen cilt lezyonları nasıl ayırt edilir?

Leprada görülen cilt lezyonlarının en karakteristik özelliği, lezyon bölgesinde duyu kaybının olmasıdır. Lezyonlar genellikle renk açılması (hipopigmentasyon) veya hafif kızarıklık şeklinde görülür ve sınırları belirgindir. Lezyon üzerinde yapılan testlerde (iğne batırma, sıcak-soğuk testi) hastanın hissetmemesi tipiktir. Lezyonlar vücudun herhangi bir yerinde olabilir ancak sıklıkla yüz, kulaklar, kollar ve bacaklarda görülür. Hafif formlarda birkaç lezyon varken, ağır formlarda yaygın cilt tutulumu ve nodüller (lepromlar) gelişebilir. Lezyonlarda terleme azalması veya kaybolması da görülebilir. Bu bulgular diğer cilt hastalıklarından ayırt edici özelliklerdir. Ancak kesin tanı için mutlaka bir dermatoloji veya zührevi hastalıklar uzmanına başvurulmalı, deri biyopsisi ve laboratuvar testleri yapılmalıdır. Erken tanı için şüpheli her cilt lezyonunda uzman değerlendirmesi önemlidir.

Lepra sinir hasarına neden olur mu ve bunun sonuçları nelerdir?

Evet, lepranın en önemli komplikasyonu periferik sinir hasarıdır. Mycobacterium leprae bakterisi periferik sinirlerde çoğalmayı tercih eder ve sinirlerde iltihaplanmaya neden olur. Bu durum sinir kalınlaşması, ağrı ve fonksiyon kaybına yol açar. Özellikle ulnar, median, radiyal, peroneal ve trigeminal sinirler etkilenir. Sinir hasarı sonucunda ellerde ve ayaklarda uyuşma, güçsüzlük ve kas erimesi gelişir. İlerlemiş vakalarda pençe eli, düşük ayak gibi deformiteler oluşabilir. Duyu kaybı nedeniyle hastalar yaralanmaları fark edemez, bu da tekrarlayan enfeksiyonlara ve doku kayıplarına yol açabilir. Göz kapağı kapanma bozukluğu (lagoftalmi) kornea hasarına ve körlüğe neden olabilir. Erken tanı ve tedavi ile sinir hasarı büyük ölçüde önlenebilir veya durdurulabilir. Tedavi sırasında gelişen ani sinir ağrıları lepra reaksiyonunu gösterebilir ve acil müdahale gerektirir.

Lepra tedavisi tamamlandıktan sonra takip gerekli midir?

Evet, lepra tedavisi tamamlandıktan sonra düzenli takip önemlidir. Tedavi sonrası ilk birkaç yıl özellikle kritiktir çünkü bu dönemde lepra reaksiyonları (bağışıklık sistemi reaksiyonları) gelişebilir. Bu reaksiyonlar cilt lezyonlarında artış, sinir iltihabı, ateş ve genel rahatsızlık ile kendini gösterir ve acil tedavi gerektirir. Ayrıca mevcut sinir hasarının ilerlemediğinden emin olmak için düzenli sinir fonksiyon testleri yapılmalıdır. Hastalar el ve ayak bakımı konusunda eğitilmeli, duyu kaybı olan bölgelerde yaralanma ve enfeksiyonlara karşı dikkatli olmalıdır. Göz tutulumu olan hastalarda oftalmolojik takip devam etmelidir. Tedavi sonrası nüks (hastalığın tekrarlaması) riski çok düşüktür ancak yeni cilt lezyonları veya sinir belirtileri gelişirse derhal doktora başvurulmalıdır. Takip süresi ve sıklığı hastanın durumuna göre dermatoloji veya zührevi hastalıklar uzmanı tarafından belirlenir.