Gastroözofageal Reflü Hastalığı Hastalığı

Tanım

Gastroözofageal reflü hastalığı (GÖRH), mide asidinin ve içeriğinin yemek borusuna (özofagus) geri kaçması sonucu ortaya çıkan kronik bir sağlık sorunudur. Normal koşullarda mide ile yemek borusu arasında bulunan alt özofageal sfinkter (AÖS) adı verilen kas halkası, mide içeriğinin yukarı kaçmasını önler. Bu kapak mekanizması zayıfladığında veya uygunsuz zamanlarda gevşediğinde reflü meydana gelir. Zaman zaman reflü yaşamak normaldir, ancak haftada iki veya daha fazla kez tekrarlaması ve yaşam kalitesini etkilemesi durumunda hastalık olarak değerlendirilir. GÖRH tedavi edilmediğinde özofagus mukozasında hasar, ülser, daralma ve hatta kanser öncüsü değişikliklere (Barrett özofagusu) yol açabilir.

Belirtileri

• Mide yanması (heartburn): Göğüs ortasında ve arkasında hissedilen yanma hissi, özellikle yemeklerden sonra veya yatarken artar
• Regürjitasyon: Ekşi veya acı sıvının ağza geri gelmesi, ekşi su hissi
• Yutma güçlüğü (disfaji): Yemek borusunda daralma veya iltihaplanma nedeniyle yutkunmada zorluk
• Göğüs ağrısı: Özellikle yemeklerden sonra ortaya çıkan, bazen kalp krizini taklit edebilen ağrı
• Kronik öksürük: Özellikle geceleri artan, inatçı kuru öksürük
• Ses kısıklığı: Sabahları daha belirgin olan ses değişikliği ve boğaz ağrısı
• Astım belirtilerinin kötüleşmesi: Mevcut astımı olan hastalarda nefes darlığı ve hırıltının artması
• Diş minesinde aşınma: Mide asidinin tekrarlayan teması nedeniyle diş hasarı
• Uyku bozuklukları: Gece reflüsü nedeniyle uykudan uyanma ve uyku kalitesinde azalma

Nedenleri

GÖRH'ün temel nedeni alt özofageal sfinkter kasının zayıflaması veya anormal gevşemesidir. Ancak bu duruma yol açan birçok risk faktörü bulunmaktadır. Hatal diyafram fıtığı (hiatal herni) en sık görülen anatomik nedenlerden biridir; midedeki asit bu durumda daha kolay yemek borusuna kaçabilir. Obezite, karın içi basıncı artırarak reflüyü tetikler ve kilo kaybının belirtileri önemli ölçüde azalttığı gösterilmiştir. Hamilelik döneminde hem hormonal değişiklikler hem de büyüyen uterusun basısı reflüye neden olabilir. Bazı yiyecek ve içecekler sfinkter tonusunu azaltır: çikolata, nane, yağlı yemekler, baharatlı gıdalar, domates, narenciye, soğan, sarımsak, kafein ve alkol. Sigara kullanımı sfinkter fonksiyonunu bozar ve tükürük üretimini azaltarak asidin nötralizasyonunu engeller. Bazı ilaçlar da reflüyü artırabilir: aspirin, ibuprofen gibi ağrı kesiciler, bazı kan basıncı ilaçları, astım ilaçları, antidepresanlar ve sedatifler. Mide boşalmasının gecikmesi (gastroparezi) ve skleroderma gibi bağ dokusu hastalıkları da GÖRH'e yol açabilir. Ayrıca yemekten hemen sonra yatmak, büyük porsiyonlar halinde yemek yemek ve stres de belirtileri tetikleyen faktörlerdir.

Tanı Yöntemleri

GÖRH tanısı öncelikle hastanın belirtileri ve öyküsü ile konulur. Tipik yakınmaları olan hastalarda deneme amaçlı asit baskılayıcı tedavi başlanabilir ve tedaviye yanıt tanıyı destekler. Ancak bazı durumlarda ileri tetkikler gerekebilir. Üst gastrointestinal endoskopi (gastroskopi), yemek borusu, mide ve onikiparmak bağırsağının ince bir kamera ile görüntülenmesidir; özofagus mukozasındaki iltihaplanma (özofajit), ülserler, daralıklar ve Barrett özofagusu gibi komplikasyonları gösterir, ayrıca biyopsi alınarak doku incelemesi yapılabilir. Ambulatuvar 24 saatlik pH monitörizasyonu, yemek borusuna yerleştirilen ince bir kateter veya kablosuz kapsül ile asit maruziyetinin ölçülmesidir; özellikle atipik belirtileri olan veya tedaviye yanıt vermeyen hastalarda kullanılır. Özofagus manometrisi, yemek borusu kaslarının kasılma gücünü ve koordinasyonunu, sfinkter basıncını ölçen bir testtir; cerrahi tedavi öncesi mutlaka yapılmalıdır. Baryumlu özofagografi, baryum içeren kontrast madde yutulduktan sonra çekilen röntgen filmleriyle yemek borusunun şeklini ve yapısını değerlendirir; fıtık, daralık ve yapısal anormallikleri gösterebilir. Impedans-pH monitörizasyonu, hem asidik hem de non-asidik reflü episodlarını tespit edebilen gelişmiş bir yöntemdir. Doktorunuz belirtilerinize ve durumunuza göre hangi testlerin gerekli olduğuna karar verecektir.

Tedavi Seçenekleri

GÖRH tedavisi yaşam tarzı değişiklikleri, medikal tedavi ve gerektiğinde cerrahi müdahaleleri içerir. Yaşam tarzı değişiklikleri tedavinin temelidir: Fazla kilolu hastalarda kilo vermek, yemeklerden sonra en az 2-3 saat yatmamak, yatağın baş tarafını 15-20 cm yükseltmek, küçük ve sık öğünler tüketmek, tetikleyici yiyeceklerden kaçınmak, sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak önerilir. Medikal tedavi seçenekleri şunlardır: Antiasitler (kalsiyum karbonat, magnezyum hidroksit) hızlı ama kısa süreli rahatlama sağlar. H2 reseptör antagonistleri (ranitidin, famotidin) asit üretimini azaltır ve orta şiddetteki belirtilerde etkilidir. Proton pompa inhibitörleri (PPI) (omeprazol, lansoprazol, pantoprazol, esomeprazol) asit üretimini güçlü şekilde baskılayarak özofagusun iyileşmesini sağlar; GÖRH tedavisinde en etkili ilaçlardır ve genellikle 4-8 hafta kullanılır. Prokinetik ajanlar mide boşalmasını hızlandırır ancak yan etkileri nedeniyle sınırlı kullanılır. İlaçlar doktor kontrolünde kullanılmalı, uzun süreli PPI kullanımının potansiyel riskleri (kemik kırığı, vitamin B12 eksikliği, böbrek hasarı) göz önünde bulundurulmalıdır. Cerrahi tedavi, medikal tedaviye yanıt vermeyen, ilaç kullanmak istemeyen veya ciddi komplikasyonları olan hastalarda düşünülür. Fundoplikasyon ameliyatında mide fundusunun yemek borusu etrafına sarılarak sfinkter güçlendirilir; laparoskopik yöntemle minimal invaziv şekilde yapılabilir. LINX cihazı, manyetik boncuklardan oluşan bir halka şeklinde sfinkter etrafına yerleştirilerek reflüyü önler. Cerrahi kararı mutlaka deneyimli bir gastroenteroloji uzmanı ve cerrah tarafından değerlendirilmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Haftada iki veya daha fazla kez mide yanması yaşıyorsanız, reçetesiz ilaçlar yeterli gelmiyorsa veya belirtileriniz günlük yaşamınızı olumsuz etkiliyorsa mutlaka doktora başvurmalısınız. Özellikle şu durumlarda acil tıbbi değerlendirme gerekir: Şiddetli göğüs ağrısı özellikle kola, çeneye veya sırta yayılıyorsa (kalp krizi olasılığı), yutma güçlüğü veya yemeklerin takılması, kusma ile birlikte kan gelmesi veya kahve telvesi görünümünde kusma, dışkıda siyah renk veya kan görülmesi (gastrointestinal kanama), açıklanamayan kilo kaybı, şiddetli veya sürekli karın ağrısı, nefes darlığı, hırıltı veya kronik öksürük gibi solunum belirtileri. Ayrıca 50 yaş üzerindeyseniz ve yeni başlayan reflü belirtileriniz varsa, ailede özofagus veya mide kanseri öyküsü varsa, uzun süreli (5 yıldan fazla) GÖRH öyküsünüz varsa Barrett özofagusu taraması için endoskopi yapılması gerekebilir. Doktorunuz semptomlarınızı değerlendirecek, gerekli testleri planlayacak ve size uygun tedaviyi önerecektir. Düzenli takip, komplikasyonların önlenmesi açısından önemlidir.

Korunma Yolları

GÖRH'den korunmak ve belirtilerin tekrarını önlemek için bazı önlemler alınabilir. Sağlıklı kilo kontrolü en önemli koruyucu faktörlerden biridir; fazla kilolardan kurtulmak karın içi basıncı azaltır ve reflüyü önemli ölçüde azaltabilir. Diyet düzenlemeleri kritiktir: Yağlı, kızartılmış ve baharatlı yemeklerden, çikolatadan, naneden, kafeinli içeceklerden, alkolden, asitli meyve ve içeceklerden (narenciye, domates) kaçının; bunun yerine yüksek proteinli, düşük yağlı gıdalar, tam tahıllar, yeşil yapraklı sebzeler ve muz gibi düşük asitli meyveler tercih edin. Yemek alışkanlıkları da önemlidir: Büyük öğünler yerine küçük ve sık öğünler tüketin, yemekleri acele etmeden yavaşça çiğneyerek yiyin, yemekten sonra en az 2-3 saat yatmayın, son öğünü yatmadan 3-4 saat önce bitirin. Yatak düzenlemesi olarak yatağın baş tarafını 15-20 cm yükseltin (sadece yastık yükseltmek yeterli değildir). Sigarayı bırakın çünkü nikotin sfinkter kasını zayıflatır ve tükürük üretimini azaltır. Dar giysilerden kaçının, özellikle bel bölgesini sıkan kemer, pantolon ve korselerin kullanımını sınırlayın. Stresi yönetin çünkü stres sindirim sistemini olumsuz etkiler; yoga, meditasyon, düzenli egzersiz gibi rahatlama teknikleri faydalı olabilir. İlaç kullanımında dikkatli olun; aspirin, ibuprofen gibi non-steroid antiinflamatuar ilaçların reflüyü artırabileceğini bilin ve doktorunuzla alternatiflerini görüşün. Düzenli egzersiz yapın ancak yemekten hemen sonra yoğun egzersizden kaçının. Bu önlemler hem GÖRH gelişme riskini azaltır hem de mevcut hastalığın kontrolünü kolaylaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

GÖRH ile kalp krizi arasındaki farkı nasıl anlarım?

Her iki durum da göğüs ağrısına neden olabilir ve ayırt etmek zor olabilir. GÖRH'de ağrı genellikle yemeklerden sonra ortaya çıkar, yatarken kötüleşir, antiasit kullanımıyla rahatlar ve yanma hissi şeklindedir. Kalp krizinde ise ağrı genellikle sıkıştırıcı, ezici niteliktedir, kola, çeneye veya sırta yayılır, fiziksel aktivite ile tetiklenir, nefes darlığı, terleme, bulantı eşlik eder ve antiasitlerle geçmez. Ancak bu belirtiler her zaman net olmayabilir ve özellikle yaşlılarda, diyabetiklerde atipik belirtiler görülebilir. Göğüs ağrısı yaşadığınızda, özellikle şiddetliyse veya yeni başlamışsa, mutlaka acil servise başvurmalı ve kalp krizi olasılığı ekarte edilmelidir. Göğüs ağrısını asla hafife almayın, çünkü gecikmeli müdahale hayati risk oluşturabilir.

Proton pompa inhibitörlerini (PPI) uzun süre kullanmak zararlı mı?

PPI'lar GÖRH tedavisinde çok etkili ve genellikle güvenli ilaçlardır, ancak uzun süreli kullanımda bazı riskler ortaya çıkabilir. Yapılan araştırmalarda uzun dönem PPI kullanımının kemik kırığı riskini artırabileceği (özellikle kalça kırığı), vitamin B12, magnezyum ve demir emilimini azaltabileceği, böbrek hasarı riskini hafifçe artırabileceği ve nadir de olsa Clostridium difficile enfeksiyonu riskini yükseltebileceği gösterilmiştir. Ancak bu riskler genellikle düşüktür ve çoğu hasta için ilacın faydaları risklerinden ağır basar. Doktorunuz size en düşük etkili dozu en kısa süre kullanmanızı önerecektir. Belirtileriniz kontrol altına alındıktan sonra dozu azaltmak veya ihtiyaç halinde kullanmak mümkün olabilir. PPI'ları asla kendi başınıza bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin, mutlaka doktorunuzla görüşün ve düzenli takip yaptırın.

GÖRH'ün kansere dönüşme riski var mı?

Uzun süreli ve tedavi edilmemiş GÖRH, özofagus kanserine yol açabilecek bir durum olan Barrett özofagusuna neden olabilir. Barrett özofagusunda, kronik asit maruziyeti sonucu yemek borusu alt kısmındaki normal hücreler, mide hücrelerine benzer hücrelere dönüşür (metaplazi). Bu hastaların küçük bir yüzdesinde (%0.5-1 yıllık risk) özofagus adenokarsinomu gelişebilir. Risk faktörleri arasında 50 yaş üzeri erkek olmak, uzun süreli GÖRH öyküsü (5 yıldan fazla), obezite, sigara kullanımı ve aile öyküsü bulunur. Bu nedenle uzun süreli GÖRH belirtileri olan hastalarda endoskopik tarama önerilir. Barrett özofagusu tespit edilirse, düzenli endoskopik takip ve gerekirse tedavi (radyofrekans ablasyon, endoskopik rezeksiyon) yapılır. GÖRH'ü uygun şekilde tedavi etmek ve düzenli doktor kontrolüne gitmek, bu riski önemli ölçüde azaltır. Endişeleriniz varsa mutlaka gastroenteroloji uzmanına danışın.

Hamilelikte reflü yaşıyorum, ne yapmalıyım?

Hamilelikte reflü çok yaygındır ve özellikle ikinci ve üçüncü trimesterde artar. Bunun nedenleri arasında progesteron hormonunun sfinkter kasını gevşetmesi ve büyüyen bebeğin mideye basısı bulunur. Öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri deneyin: Küçük ve sık öğünler yiyin, yemekten sonra en az 2 saat yatmayın, yatağın baş tarafını yükseltin, bol su için (ancak yemeklerle birlikte değil, aralarında), tetikleyici yiyeceklerden kaçının. Güvenli ilaç seçenekleri için mutlaka doktorunuza danışın. Kalsiyum karbonat içeren antiasitler (Tums gibi) genellikle hamilelikte güvenli kabul edilir ve kalsiyum desteği de sağlar. H2 reseptör blokerleri (famotidin gibi) de gerekirse kullanılabilir. Bazı PPI'lar (omeprazol gibi) doktor gözetiminde kullanılabilir ancak kendi başınıza başlamayın. Magnezyum trisilat içeren antiasitlerden ve sodyum bikarbonat içeren ürünlerden kaçının. Belirtileriniz şiddetliyse veya kilo kaybı, kusma, yutma güçlüğü gibi ciddi belirtiler varsa mutlaka doktorunuza bildirin. Çoğu kadında doğumdan sonra belirtiler kendiliğinden düzelir.

GÖRH için yapılan ameliyat kalıcı çözüm sağlar mı, riskleri nelerdir?

Fundoplikasyon ameliyatı, seçilmiş hastalarda GÖRH için etkili ve uzun süreli çözüm sağlayabilir. Çalışmalar ameliyatın %85-90 oranında başarılı olduğunu ve hastaların çoğunun ameliyat sonrası ilaç kullanmadan rahat edebildiğini göstermektedir. Ancak ameliyat her hasta için uygun değildir. İdeal adaylar: Medikal tedaviye rağmen belirtileri devam edenler, ilaç kullanmak istemeyen genç hastalar, büyük hiatal hernisi olanlar ve ciddi komplikasyonları olan hastalardır. Ameliyat öncesi mutlaka özofagus manometrisi yapılmalıdır. Laparoskopik yöntem minimal invaziv olup iyileşme süresi kısadır. Olası komplikasyonlar arasında yutma güçlüğü (genellikle geçici), şişkinlik, gaz çıkaramama, diyafram yaralanması ve nadir olarak ameliyat başarısızlığı bulunur. Hastaların %10-15'inde uzun dönemde belirtiler tekrarlayabilir. LINX cihazı daha yeni bir alternatiftir ve daha az yan etki ile benzer etkinlik sağlayabilir. Cerrahi karar, deneyimli bir gastroenteroloji uzmanı ve cerrah tarafından, hastanın tüm durumu değerlendirilerek verilmelidir.