Diyabet ve Komplikasyonları Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Diyabet ve Komplikasyonları Nedir?

Diyabet (diabetes mellitus), vücudun kan şekerini (glukozu) düzenleyememesi sonucu ortaya çıkan kronik bir metabolik hastalıktır. Pankreas tarafından üretilen insülin hormonu, hücrelerin glukozu kullanmasını sağlar. Diyabette ya insülin yeterince üretilmez (Tip 1 diyabet) ya da üretilen insüline karşı direnç gelişir (Tip 2 diyabet). Gestasyonel diyabet ise gebelik döneminde ortaya çıkan geçici bir formdur.

Diyabet komplikasyonları, uzun süre kontrol altına alınamayan yüksek kan şekeri nedeniyle vücudun çeşitli organlarında meydana gelen hasarlardır. Bu komplikasyonlar akut (ani gelişen) ve kronik (yavaş gelişen) olmak üzere ikiye ayrılır. Akut komplikasyonlar arasında hipoglisemi (düşük kan şekeri), diyabetik ketoasidoz ve hiperosmolar hiperglisemik durum bulunur. Kronik komplikasyonlar ise yıllar içinde gelişir ve kardiyovasküler hastalıklar, nefropati (böbrek hasarı), retinopati (göz hasarı), nöropati (sinir hasarı) ve diyabetik ayak ülserlerini içerir.

Belirtileri

Diyabetin genel belirtileri şunlardır:

• Aşırı susama ve ağız kuruluğu
• Sık idrara çıkma, özellikle gece saatlerinde
• Açlık hissi ve aşırı yemek yeme isteği
• Nedensiz kilo kaybı (özellikle Tip 1'de)
• Yorgunluk ve halsizlik
• Bulanık görme
• Yavaş iyileşen yaralar
• Sık enfeksiyonlar (idrar yolu, mantar enfeksiyonları)
• Ellerde ve ayaklarda karıncalanma veya uyuşma

Diyabet komplikasyonlarının belirtileri ise etkilenen organa göre değişir:

• Diyabetik retinopati: Görme bulanıklığı, görme kaybı, gözde uçuşan noktalar
• Diyabetik nefropati: Ayaklarda şişlik, yorgunluk, idrarda köpük
• Diyabetik nöropati: Ellerde ve ayaklarda yanma, karıncalanma, ağrı veya uyuşma hissi
• Kardiyovasküler komplikasyonlar: Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bacak ağrıları
• Diyabetik ayak: Ayaklarda iyileşmeyen yaralar, renk değişiklikleri, enfeksiyonlar

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Tip 1 Diyabet: Bağışıklık sisteminin pankreasdaki insülin üreten beta hücrelerini yanlışlıkla yok etmesiyle gelişir. Genetik yatkınlık ve çevresel faktörler (viral enfeksiyonlar gibi) rol oynar. Genellikle çocukluk ve genç erişkinlik döneminde başlar.

Tip 2 Diyabet: İnsülin direnci ve zamanla pankreas fonksiyonlarının azalması sonucu gelişir. Risk faktörleri şunlardır:

• Fazla kilolu veya obez olmak
• Hareketsiz yaşam tarzı
• 45 yaş üzeri olmak
• Ailede diyabet öyküsü
• Polikistik over sendromu
• Yüksek tansiyon ve kolesterol
• Gestasyonel diyabet geçmişi
• Etnik köken (Afrika kökenli, Hispanik, Asyalı popülasyonlarda daha sık)

Komplikasyon Risk Faktörleri: Kötü kan şekeri kontrolü, uzun süreli diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, sigara kullanımı ve obezite komplikasyon riskini artırır.

Tanı Yöntemleri

Diyabet tanısı kan testleriyle konulur:

• Açlık Kan Şekeri (AKŞ): 8 saatlik açlık sonrası ölçülür. 126 mg/dL ve üzeri değerler diyabet tanısını düşündürür.
• HbA1c (Glikozile Hemoglobin): Son 2-3 aylık ortalama kan şekerini gösterir. %6.5 ve üzeri diyabet tanısı için kullanılır.
• Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT): 75 gram glukoz içildikten 2 saat sonra kan şekeri 200 mg/dL ve üzerindeyse diyabet tanısı konur.
• Rastgele Kan Şekeri: 200 mg/dL ve üzeri olması ve diyabet belirtilerinin varlığı tanı koydurur.

Komplikasyonların tanısı için ek testler yapılır:

• Göz muayenesi ve fundoskopi (retinopati için)
• İdrar analizi ve böbrek fonksiyon testleri (nefropati için)
• Sinir iletim çalışmaları ve nörolojik muayene (nöropati için)
• EKG, efor testi, koroner anjiyografi (kardiyovasküler hastalıklar için)
• Ayak muayenesi ve Doppler ultrasonografi (diyabetik ayak için)

Kesin tanı ve komplikasyonların değerlendirilmesi için mutlaka bir Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Diyabet tedavisi, kan şekerini hedef değerlerde tutmayı ve komplikasyonları önlemeyi amaçlar.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri: Tüm diyabet tiplerinde temel tedavidir. Dengeli beslenme, düzenli egzersiz (haftada en az 150 dakika orta şiddette aktivite), kilo kontrolü ve sigaranın bırakılması önemlidir.

Tip 1 Diyabet Tedavisi: Yaşam boyu insülin tedavisi gerektirir. İnsülin kalem, pompa veya enjektörle uygulanabilir. Kan şekeri düzenli olarak izlenmeli ve insülin dozları ayarlanmalıdır.

Tip 2 Diyabet Tedavisi: Yaşam tarzı değişiklikleriyle başlanır. Yeterli olmadığında oral antidiyabetik ilaçlar (metformin, sulfonilurea, DPP-4 inhibitörleri, SGLT-2 inhibitörleri, GLP-1 agonistleri gibi) ve/veya insülin tedavisi eklenir. İlaç seçimi hastanın durumuna göre Endokrinoloji uzmanı tarafından belirlenir.

Komplikasyon Tedavisi:

• Retinopati: Lazer tedavisi, intravitreal enjeksiyonlar, vitrektomi
• Nefropati: Kan basıncı kontrolü (ACE inhibitörleri/ARB'ler), protein kısıtlaması, ileri evrelerde diyaliz veya böbrek nakli
• Nöropati: Ağrı kesiciler, antidepresanlar, antikonvülzanlar, ayak bakımı
• Kardiyovasküler hastalıklar: Aspirin, statin, kan basıncı ilaçları
• Diyabetik ayak: Yara bakımı, antibiyotik tedavisi, gerekirse cerrahi müdahale

Tedavi planı kişiye özeldir ve düzenli doktor kontrolü gerektirir. İlaç dozları ve tedavi şekli konusunda mutlaka Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanına danışılmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda acil olarak sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Kan şekerinin 250 mg/dL üzerinde olması ve düşmemesi
• Şiddetli hipoglisemi belirtileri (bayılma, konuşamama, nöbet)
• Meyve kokulu nefes, hızlı solunum, bulantı-kusma (ketoasidoz belirtileri)
• Ani görme kaybı veya ciddi görme bulanıklığı
• Göğüs ağrısı veya nefes darlığı
• Ayaklarda iyileşmeyen yaralar, kızarıklık, şişlik veya koku
• Şiddetli karın ağrısı
• Bilinç değişikliği veya konfüzyon

Rutin kontroller için:

• Diyabet belirtileri fark edildiğinde
• Tanı konmuş diyabetlilerde 3-6 ayda bir Endokrinoloji kontrolü
• Yılda en az bir kez göz muayenesi
• Yılda en az bir kez böbrek fonksiyon testleri
• Düzenli ayak muayeneleri

Korunma Yolları

Tip 1 Diyabetten Korunma: Otoimmün bir hastalık olduğu için önlenmesi mümkün değildir. Ancak araştırmalar devam etmektedir.

Tip 2 Diyabetten Korunma:

• Sağlıklı kiloda kalın veya fazla kilonuz varsa %5-10 kilo verin
• Haftada en az 150 dakika orta şiddette egzersiz yapın (hızlı yürüyüş, yüzme, bisiklet)
• Lifli gıdalar, tam tahıllar, sebze ve meyve tüketin
• İşlenmiş gıdalar, şekerli içecekler ve doymuş yağları sınırlayın
• Porsiyon kontrolü yapın
• Sigara içmeyin
• Düzenli sağlık kontrolleri yaptırın (özellikle risk faktörleri varsa)

Komplikasyonlardan Korunma:

• Kan şekerini hedef değerlerde tutun (AKŞ: 80-130 mg/dL, tokluk: <180 mg/dL, HbA1c: <%7)
• Kan basıncını kontrol altında tutun (<140/90 mmHg)
• Kolesterol düzeylerini düzenli takip edin
• Düzenli ilaç kullanımı ve doktor kontrollerine devam edin
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin, uygun ayakkabı giyin
• Diş ve diş eti sağlığına özen gösterin
• Stres yönetimi yapın
• Yeterli uyuyun (7-8 saat)
• Sigara ve aşırı alkol tüketiminden kaçının

Diyabet ve komplikasyonlarının yönetimi multidisipliner bir yaklaşım gerektirir. Endokrinoloji uzmanı, diyabet eğitimcisi, diyetisyen, göz doktoru, nefroloji uzmanı ve gerektiğinde diğer branş uzmanlarıyla birlikte takip edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Diyabet tamamen iyileşebilir mi?

Tip 1 diyabet otoimmün bir hastalık olduğu için günümüzde tamamen iyileşmesi mümkün değildir ve yaşam boyu insülin tedavisi gerektirir. Tip 2 diyabette ise hastalık kronik olmasına rağmen, erken evrelerde yaşam tarzı değişiklikleri ve kilo kaybıyla kan şekeri normal değerlere getirilebilir ve bazı hastalarda ilaç ihtiyacı ortadan kalkabilir. Ancak bu durum hastalığın tamamen yok olduğu anlamına gelmez; sağlıklı yaşam tarzının sürdürülmesi ve düzenli takip gereklidir. Aksi takdirde diyabet tekrar aktif hale gelebilir. Gestasyonel diyabet ise genellikle doğumdan sonra düzelir ancak ileride Tip 2 diyabet riski artar.

Diyabet hastaları hangi yiyeceklerden kaçınmalıdır?

Diyabet hastalarının tamamen yasak olan yiyecekleri yoktur ancak bazı besinler kan şekerini hızlı yükselttiği için sınırlandırılmalıdır. Şekerli içecekler (gazlı içecekler, meyve suları), beyaz ekmek, beyaz pirinç gibi rafine karbonhidratlar, şekerlemeler, pastalar, kurabiyeler kan şekerini hızla yükseltir. İşlenmiş etler, kızartmalar ve doymuş yağ oranı yüksek besinler kardiyovasküler risk artırdığı için dikkatli tüketilmelidir. Bunun yerine tam tahıllar, sebzeler, lifli gıdalar, yağsız proteinler ve sağlıklı yağlar tercih edilmelidir. Porsiyon kontrolü ve düzenli öğün saatleri önemlidir. Kişiye özel beslenme planı için mutlaka bir diyetisyene danışılmalıdır.

Diyabet hastası hamileyken nelere dikkat etmelidir?

Diyabetli kadınlar hamilelik öncesi kan şekerlerini optimize etmeli ve HbA1c değerini %6.5'in altına indirmeye çalışmalıdır. Hamilelik boyunca kan şekeri hedefleri daha sıkı tutulur (açlık <95 mg/dL, tokluk <140 mg/dL). Bazı oral antidiyabetik ilaçlar hamilelikte kullanılamadığı için insülin tedavisine geçiş gerekebilir. Folik asit desteği hamilelik öncesi başlanmalıdır. Düzenli obstetrik ve endokrinoloji takibi, dengeli beslenme, uygun kilo alımı ve kan şekeri monitörizasyonu kritik öneme sahiptir. İyi kontrol edilmeyen diyabet, anne ve bebek için ciddi riskler (konjenital anomaliler, makrozomi, preeklampsi, erken doğum) taşır. Gestasyonel diyabet gelişen kadınlar da doğumdan sonra düzenli takip edilmelidir.

Diyabetik ayak nedir ve nasıl önlenir?

Diyabetik ayak, diyabet hastalarında sinir hasarı (nöropati) ve kan dolaşımı bozukluğu nedeniyle ayaklarda gelişen yaralar, enfeksiyonlar ve doku hasarıdır. Nöropati nedeniyle ağrı hissi azaldığı için küçük yaralanmalar fark edilmez ve enfekte olabilir. Önlemek için ayaklar her gün kontrol edilmeli, temiz ve kuru tutulmalı, uygun ayakkabılar giyilmelidir. Nasırlar ve tırnaklar dikkatli kesilmeli, yalınayak dolaşılmamalı, sıcak su ile ayak banyosu yapılmamalıdır. Ayak yaraları, renk değişiklikleri, şişlik veya koku fark edildiğinde hemen doktora başvurulmalıdır. Düzenli ayak muayeneleri, kan şekeri kontrolü, sigara içmemek ve uygun ayakkabı kullanımı diyabetik ayak komplikasyonlarını önemli ölçüde azaltır.

Hipoglisemi (düşük kan şekeri) nedir ve ne yapmalıyım?

Hipoglisemi, kan şekerinin 70 mg/dL'nin altına düşmesidir. Belirtileri arasında titreme, terleme, çarpıntı, açlık hissi, baş dönmesi, bulanık görme, konfüzyon ve halsizlik bulunur. Ciddi durumlarda bayılma ve nöbet görülebilir. Hafif-orta hipoglisemide 15-20 gram hızlı emilen karbonhidrat (3-4 şeker küpü, 1 yemek kaşığı bal, yarım bardak meyve suyu) alınmalı, 15 dakika sonra kan şekeri tekrar ölçülmelidir. Düşükse tekrar edilmelidir. Kan şekeri normale döndükten sonra bir öğün yenmelidir. Bilinç kapalıysa ağızdan bir şey verilmemeli, acil servise başvurulmalıdır. Sık hipoglisemi yaşanıyorsa mutlaka Endokrinoloji uzmanıyla görüşülmeli ve tedavi planı gözden geçirilmelidir. Diyabet hastaları yanlarında her zaman şeker taşımalıdır.