Diyabet (Şeker Hastalığı) ( Tip1- Tip2) Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Diyabet (Şeker Hastalığı) Nedir?

Diyabet, vücudun glikoz (kan şekeri) metabolizmasını düzenleme yeteneğinin bozulması sonucu ortaya çıkan kronik bir metabolik hastalıktır. Pankreas tarafından üretilen insülin hormonu, kan şekerinin hücreler tarafından kullanılmasını sağlar. Diyabette ya insülin üretimi yetersizdir ya da vücut insüline dirençlidir.

Tip 1 Diyabet: Genellikle çocukluk ve genç erişkinlik döneminde başlar. Bağışıklık sistemi yanlışlıkla pankreastaki insülin üreten beta hücrelerini yok eder. Bu nedenle vücut hiç veya çok az insülin üretir ve yaşam boyu insülin tedavisi gerekir.

Tip 2 Diyabet: Tüm diyabet vakalarının yaklaşık %90-95'ini oluşturur. Genellikle yetişkinlik döneminde ortaya çıkar ancak son yıllarda çocuklarda da görülme sıklığı artmaktadır. Vücut insülin üretir ancak hücreler insüline yeterince yanıt vermez (insülin direnci). Zamanla pankreas yeterli insülin üretemez hale gelebilir.

Belirtileri

Diyabetin ortak belirtileri şunlardır:

• Aşırı susama (polidipsi): Yüksek kan şekeri nedeniyle vücut sıvı kaybeder ve sürekli susuzluk hissedilir
• Sık idrara çıkma (poliüri): Böbrekler fazla şekeri atmak için daha fazla idrar üretir
• Aşırı açlık hissi (polifaji): Hücreler yeterli enerji alamadığı için sürekli açlık hissi oluşur
• Açıklanamayan kilo kaybı: Özellikle Tip 1 diyabette belirgindir
• Yorgunluk ve halsizlik: Hücrelerin enerji üretememesi nedeniyle ortaya çıkar
• Bulanık görme: Yüksek kan şekeri göz merceğini etkiler
• Yavaş iyileşen yaralar: Yüksek şeker seviyeleri iyileşme sürecini yavaşlatır
• Sık enfeksiyonlar: Özellikle deri, diş eti ve idrar yolu enfeksiyonları
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma: Sinir hasarının erken belirtisi olabilir

Tip 1 diyabette belirtiler genellikle hızlı gelişirken, Tip 2 diyabette yavaş ve sinsi başlar, yıllarca fark edilmeyebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Tip 1 Diyabet Nedenleri:

• Otoimmün reaksiyon: Bağışıklık sistemi pankreastaki beta hücrelerini yok eder
• Genetik yatkınlık: Aile öyküsü riski artırır
• Çevresel faktörler: Viral enfeksiyonlar tetikleyici olabilir

Tip 2 Diyabet Risk Faktörleri:

• Obezite ve fazla kilolu olma: En önemli risk faktörüdür, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Hareketsiz yaşam tarzı: Fiziksel aktivite eksikliği insülin direncini artırır
• Aile öyküsü: Birinci derece akrabalarda diyabet varlığı riski 2-6 kat artırır
• Yaş: 45 yaş üzeri risk artar
• Gestasyonel diyabet öyküsü: Gebelikte şeker hastalığı geçirenler
• Polikistik over sendromu: Kadınlarda risk faktörüdür
• Hipertansiyon: Yüksek tansiyon diyabet riskini artırır
• Yüksek kolesterol ve trigliserit seviyeleri
• Etnik köken: Bazı etnik gruplarda risk daha yüksektir

Tanı Yöntemleri

Diyabet tanısı kan testleri ile konulur. Bir Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları veya İç Hastalıkları uzmanı aşağıdaki testleri değerlendirir:

• Açlık Kan Şekeri (AKŞ): En az 8 saatlik açlık sonrası ölçülür. 126 mg/dL ve üzeri değerler (iki ayrı ölçümde) diyabet tanısı koydurir. 100-125 mg/dL arası bozulmuş açlık glikozu (prediyabet) olarak değerlendirilir.
• HbA1c (Glikozile Hemoglobin) Testi: Son 2-3 aylık ortalama kan şekeri seviyesini gösterir. %6.5 ve üzeri diyabet tanısı koydurir. %5.7-6.4 arası prediyabet aralığıdır.
• Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT): 75 gram glukoz içildikten 2 saat sonra kan şekeri ölçülür. 200 mg/dL ve üzeri diyabet tanısı koydurir.
• Rastgele Kan Şekeri: Gün içinde herhangi bir zamanda 200 mg/dL ve üzeri olması, klasik diyabet belirtileri varsa tanı koydurucu olabilir.
• C-peptid ve Otoantikor Testleri: Tip 1 ve Tip 2 diyabeti ayırt etmek için kullanılabilir.

Kesin tanı ve uygun tedavi planı için mutlaka bir Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Diyabet tedavisi kişiye özeldir ve yaşam boyu devam eder. Tedavinin amacı kan şekerini hedef aralıkta tutarak komplikasyonları önlemektir.

Tip 1 Diyabet Tedavisi:

• İnsülin tedavisi: Yaşamsal öneme sahiptir. Günde birkaç kez enjeksiyon veya insülin pompası ile uygulanır
• Kan şekeri takibi: Günde birkaç kez kan şekeri ölçümü gerekir
• Karbonhidrat sayımı: Öğünlerdeki karbonhidrat miktarına göre insülin dozu ayarlanır
• Düzenli egzersiz ve beslenme planı

Tip 2 Diyabet Tedavisi:

• Yaşam tarzı değişiklikleri: Sağlıklı beslenme, kilo kaybı, düzenli egzersiz tedavinin temelidir
• Oral antidiyabetik ilaçlar: Metformin genellikle ilk tercih edilen ilaçtır. Diğer seçenekler arasında SGLT-2 inhibitörleri, DPP-4 inhibitörleri, GLP-1 reseptör agonistleri bulunur
• İnsülin tedavisi: Oral ilaçlar yeterli olmadığında eklenebilir
• Düzenli kan şekeri takibi

Metabolik Cerrahi: Obez Tip 2 diyabet hastalarında, vücut kitle indeksi 35 ve üzerinde olan ve medikal tedaviye yanıt vermeyen hastalarda metabolik cerrahi (bariatrik cerrahi) seçeneği değerlendirilebilir. Metabolik Cerrahi uzmanları bu tedavi yöntemini uygular.

Komplikasyonların Önlenmesi:

• Düzenli göz muayeneleri (retinopati taraması)
• Böbrek fonksiyon testleri (nefropati taraması)
• Ayak muayeneleri (nöropati ve ayak ülserleri)
• Kardiyovasküler risk faktörlerinin kontrolü

Tedavi planınız ve ilaç dozları konusunda mutlaka Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları veya İç Hastalıkları uzmanınızın önerilerine uyunuz.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda acilen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Aşırı susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı gibi diyabet belirtileri fark edildiğinde
• Kan şekeri 250 mg/dL üzerinde seyrediyor ve düşmüyorsa
• Mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, meyve kokulu nefes (ketoasidoz belirtileri)
• Aşırı terleme, titreme, baş dönmesi, konfüzyon (hipoglisemi belirtileri)
• Ayaklarda yara, ülser veya enfeksiyon belirtileri
• Ani görme kaybı veya bulanık görme
• Göğüs ağrısı veya nefes darlığı

Düzenli kontroller için:

• Diyabet tanısı konulduğunda Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanına başvurun
• HbA1c kontrolü için 3-6 ayda bir doktor kontrolü gerekir
• Yılda en az bir kez kapsamlı göz muayenesi
• Yılda en az bir kez böbrek fonksiyon testleri
• Düzenli ayak muayeneleri

Korunma Yolları

Tip 1 diyabetin önlenmesi şu an için mümkün değildir çünkü otoimmün bir hastalıktır. Ancak Tip 2 diyabetin büyük ölçüde önlenebilir veya geciktirilebilir:

• Sağlıklı kilo kontrolü: Fazla kilolu iseniz %5-10 kilo kaybı bile riski önemli ölçüde azaltır
• Düzenli fiziksel aktivite: Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz (hızlı yürüyüş, yüzme, bisiklet)
• Sağlıklı beslenme:
  • Tam tahıllar, sebzeler, meyveler, baklagiller tüketin
  • İşlenmiş gıdalar, şekerli içecekler ve aşırı yağlı yiyeceklerden kaçının
  • Porsiyon kontrolüne dikkat edin
  • Posalı gıdaları tercih edin
• Sigara içmiyorsanız başlamayın, içiyorsanız bırakın
• Stres yönetimi: Kronik stres kan şekerini olumsuz etkiler
• Yeterli uyku: Düzenli ve kaliteli uyku metabolik sağlık için önemlidir
• Düzenli sağlık kontrolleri: Risk faktörleriniz varsa düzenli kan şekeri taraması yaptırın
• Prediyabet tanısı konulmuşsa: Yaşam tarzı değişiklikleri ile Tip 2 diyabete ilerleme %58'e kadar azaltılabilir

Ailede diyabet öyküsü varsa veya risk faktörleriniz mevcutsa, bir İç Hastalıkları veya Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanına danışarak düzenli tarama programına dahil olun.

Sıkça Sorulan Sorular

Diyabet tamamen iyileşebilir mi?

Tip 1 diyabet otoimmün bir hastalık olduğu için günümüzde tamamen iyileştirilmesi mümkün değildir ve yaşam boyu insülin tedavisi gerektirir. Tip 2 diyabette ise 'iyileşme' yerine 'remisyon' terimi kullanılır. Özellikle hastalığın erken döneminde, kilo kaybı, sağlıklı beslenme ve düzenli egzersiz ile bazı hastalar ilaçsız normal kan şekeri seviyelerine ulaşabilir. Ancak bu durum bile yaşam boyu sürdürülmesi gereken yaşam tarzı değişikliklerini ve düzenli takibi gerektirir. Metabolik cerrahi geçiren obez Tip 2 diyabet hastalarında da uzun süreli remisyon görülebilir. Her durumda tedavi ve takip için Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanınızla düzenli iletişimde olmalısınız.

Diyabet hastaları hangi yiyecekleri kesinlikle yememelidir?

Diyabet hastalarının 'kesinlikle yememelidir' denecek bir yiyeceği yoktur, ancak bazı yiyeceklerin tüketimi sınırlandırılmalıdır. Şekerli içecekler (kola, meyve suları, enerji içecekleri), beyaz ekmek, beyaz pirinç gibi rafine karbonhidratlar, tatlılar, pastalar, kızartmalar ve işlenmiş etler kan şekerini hızla yükseltir ve sınırlı tüketilmelidir. Bunun yerine tam tahıllar, sebzeler, yağsız proteinler, sağlıklı yağlar (zeytinyağı, fındık, avokado) ve posalı gıdalar tercih edilmelidir. Önemli olan porsiyon kontrolü ve dengeli beslenme planıdır. Diyabet için beslenme planınızı bir diyetisyen ve Endokrinoloji uzmanı ile birlikte oluşturmalısınız. Karbonhidrat sayımı yaparak, ölçülü miktarlarda tüketildiğinde birçok yiyecek güvenle yenilebilir.

Diyabet ilaçlarını kullanırken hipoglisemi (düşük şeker) olursa ne yapmalıyım?

Hipoglisemi, kan şekerinin 70 mg/dL'nin altına düşmesidir ve acil müdahale gerektirir. Belirtileri arasında titreme, terleme, çarpıntı, açlık hissi, baş dönmesi, konfüzyon ve huzursuzluk vardır. Hipoglisemi belirtileri hissettiğinizde hemen kan şekerinizi ölçün. Düşükse '15-15 kuralı'nı uygulayın: 15 gram hızlı emilen karbonhidrat alın (3-4 şeker küpü, 1 yemek kaşığı bal veya reçel, yarım bardak meyve suyu). 15 dakika sonra tekrar ölçün, hala düşükse tekrarlayın. Kan şekeri normale döndükten sonra bir sonraki öğüne kadar uzun sürerse hafif bir atıştırmalık tüketin. Bilinç kaybı varsa kesinlikle ağızdan bir şey vermeyin ve acil servise başvurun. Sık hipoglisemi yaşıyorsanız ilaç dozlarınızın ayarlanması gerekebilir, mutlaka doktorunuza bildirin.

Hamilelikte diyabet nasıl yönetilir, bebeğe zarar verir mi?

Hamilelikte iki durum söz konusudur: Önceden var olan diyabet veya gebelikte ortaya çıkan gestasyonel diyabet. Her iki durumda da sıkı kan şekeri kontrolü çok önemlidir çünkü kontrolsüz yüksek şeker hem anne hem bebek için risklidir. Riskler arasında doğum kusurları, erken doğum, makrozomi (aşırı büyük bebek), preeklampsi ve doğumda komplikasyonlar bulunur. Hamilelik öncesi veya hamilelik sırasında diyabet tanısı konulduğunda mutlaka bir Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanı ile kadın doğum uzmanının birlikte takibi gerekir. Kan şekeri hedefleri hamilelikte daha sıkıdır. Oral antidiyabetik ilaçların çoğu hamilelikte kullanılmaz, insülin tercih edilir. Sağlıklı beslenme, uygun egzersiz ve düzenli kan şekeri takibi ile çoğu kadın sağlıklı bir hamilelik ve doğum gerçekleştirebilir. Gestasyonel diyabet doğumdan sonra genellikle düzelir ancak ileride Tip 2 diyabet riski artar.

Diyabetin uzun dönem komplikasyonları nelerdir ve nasıl önlenir?

Kontrolsüz diyabet yıllarca yüksek kan şekeri nedeniyle ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Başlıca komplikasyonlar: Kardiyovasküler hastalıklar (kalp krizi, inme), diyabetik retinopati (göz hasarı, körlüğe kadar gidebilir), diyabetik nefropati (böbrek hasarı, diyaliz gerektirebilir), diyabetik nöropati (sinir hasarı, özellikle ayaklarda uyuşma, ağrı), diyabetik ayak (yaralar, enfeksiyonlar, amputasyon riski), dişeti hastalıkları ve enfeksiyonlara yatkınlıktır. Bu komplikasyonları önlemenin en etkili yolu kan şekerini hedef aralıkta tutmaktır (HbA1c genellikle %7'nin altında). Ayrıca tansiyon ve kolesterol kontrolü, düzenli göz muayeneleri, böbrek fonksiyon testleri, ayak bakımı ve muayeneleri, sigara içmemek ve düzenli diş kontrolü önemlidir. Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanınızın önerdiği takip programına uyarak, komplikasyon riski önemli ölçüde azaltılabilir ve yaşam kalitesi korunabilir.