Difteri Hastalığı

Tanım

Difteri, Corynebacterium diphtheriae bakterisinin ürettiği toksin nedeniyle ortaya çıkan, özellikle üst solunum yollarını etkileyen akut bir enfeksiyon hastalığıdır. Hastalık, boğazda ve burun mukozasında gri-beyaz renkli kalın bir zarın oluşmasıyla karakterizedir. Difteri bakterisinin ürettiği toksin kan yoluyla yayılarak kalp, böbrekler ve sinir sistemi gibi hayati organlarda ciddi hasarlara yol açabilir. Tarihte milyonlarca çocuğun ölümüne neden olan difteri, aşılama programlarının yaygınlaşmasıyla günümüzde gelişmiş ülkelerde oldukça nadir görülür hale gelmiştir. Ancak aşılanma oranlarının düştüğü bölgelerde hala önemli bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir.

Belirtileri

Difteri belirtileri genellikle bakteriye maruz kalındıktan 2-5 gün sonra ortaya çıkar. Hastalığın belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir ve bazı kişilerde hafif semptomlar görülürken, diğerlerinde ciddi komplikasyonlar gelişebilir.

• Boğaz ağrısı: Yutkunmayı zorlaştıran şiddetli boğaz ağrısı hastalığın en erken belirtilerindendir
• Psödomembran oluşumu: Boğazda ve bademciklerde gri veya beyaz renkli, kalın, deri benzeri bir zar oluşumu difterinin karakteristik bulgusudur
• Ateş: Genellikle hafif ila orta şiddette ateş görülür (38-39°C)
• Boyunda şişlik: Lenf bezlerinin şişmesi nedeniyle boyunda ödem ve 'boğa boynu' görünümü oluşabilir
• Ses kısıklığı: Gırtlak tutulumunda ses değişiklikleri ve kısıklık görülür
• Solunum güçlüğü: Psödomembranın hava yolunu tıkaması nedeniyle nefes almada zorluk yaşanabilir
• Halsizlik ve yorgunluk: Genel durumda bozulma ve aşırı yorgunluk hissi
• Burun akıntısı: Özellikle nazal difteride kanlı veya seröz burun akıntısı
• Hızlı kalp atışı: Toksinin kalbi etkilemesiyle taşikardi gelişebilir
• Ciltte yaralar: Deri difterisinde iyileşmeyen ülserler ve yaralar oluşabilir

Nedenleri

Difteri, Corynebacterium diphtheriae adı verilen gram pozitif bir bakteri tarafından neden olur. Bu bakteri insan vücudunda toksin üretir ve hastalığın tüm ciddi belirtileri bu toksinden kaynaklanır. Bakteri damlacık yoluyla bulaşır; hasta kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya yayılan damlacıklar aracılığıyla sağlıklı kişilere geçer. Ayrıca enfekte kişinin kullandığı bardak, çatal, havlu gibi kişisel eşyaların ortak kullanımı veya açık yara ve lezyonlarla doğrudan temas yoluyla da bulaşma gerçekleşebilir.

Difteri gelişme riski bazı faktörlere bağlı olarak artar. Aşısız veya eksik aşılı olmak en önemli risk faktörüdür. Kalabalık ve hijyen koşullarının yetersiz olduğu ortamlarda yaşamak, bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde, sosyoekonomik düzeyi düşük topluluklarda ve difterinin endemik olduğu bölgelere seyahat edenlerde hastalık riski yükselir. Çocuklar ve yaşlılar özellikle risk altındaki gruplardır. Hastalık genellikle sonbahar ve kış aylarında daha sık görülür.

Tanı Yöntemleri

Difteri tanısı klinik bulgular ve laboratuvar testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konulur. Erken tanı, hastalığın seyrini değiştirmek ve komplikasyonları önlemek açısından kritik öneme sahiptir. Doktorunuz öncelikle detaylı bir fizik muayene yapacak ve boğazdaki karakteristik gri-beyaz zarı gözlemleyecektir. Bu zarın çıkarılmaya çalışıldığında kanama oluşması difteri için şüpheyi artırır.

Kesin tanı için boğaz ve burundan kültür örnekleri alınır. Corynebacterium diphtheriae bakterisinin üretilmesi tanıyı doğrular, ancak kültür sonuçlarının çıkması 24-48 saat sürebileceğinden tedaviye klinik şüphe üzerine başlanır. PCR (polimeraz zincir reaksiyonu) testi daha hızlı sonuç verir ve bakterinin toksin üreten tiplerini belirleyebilir. Toksin tespiti için özel testler uygulanabilir. Elek testi (Schick testi) bağışıklık durumunu değerlendirmek için kullanılabilir ancak günümüzde nadiren uygulanır.

Komplikasyonları değerlendirmek için elektrokardiyografi (EKG), ekokardiyografi, böbrek fonksiyon testleri ve sinir iletim çalışmaları gerekebilir. Tam kan sayımı ve biyokimyasal testler genel durumu değerlendirmek için istenir. Difteri şüphesi olan her hastada hemen doktora başvurulmalı ve gerekli izolasyon önlemleri alınmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Difteri tedavisi acil tıbbi müdahale gerektirir ve hastane ortamında, genellikle yoğun bakım ünitesinde yapılır. Tedavinin iki ana bileşeni vardır: antitoksin ve antibiyotik tedavisi. Difteri antitoksini (DAT), bakterinin ürettiği toksini nötralize eder ve hastalığın ilerlemesini durdurur. Antitoksin tedavisi tanı konulur konulmaz, kültür sonucu beklenmeden başlatılmalıdır çünkü toksin vücutta dokulara bağlandıktan sonra antitoksin etkisizdir. Antitoksin at serumundan elde edildiği için uygulamadan önce alerji testi yapılması gerekir.

Antibiyotik tedavisi bakteriyi öldürmek, toksin üretimini durdurmak ve bulaşıcılığı sonlandırmak için verilir. Penisilin veya eritromisin genellikle tercih edilen antibiyotiklerdir. Tedavi süresi 14 gün kadardır. Antibiyotik tedavisi tamamlandıktan sonra bakterinin tamamen temizlendiğinden emin olmak için kontrol kültürleri alınır.

Destekleyici tedavi de çok önemlidir. Hasta tam yatak istirahati yapmalı, kalp komplikasyonları açısından yakın izlenmelidir. Hava yolu tıkanıklığı durumunda trakeostomi gerekebilir. Miyokardit gelişirse kardiyak destek tedavisi uygulanır. Nörolojik komplikasyonlar için uygun tedaviler başlatılır. Beslenme desteği sağlanır ve sıvı-elektrolit dengesi düzenlenir.

Hastanın yakın temaslıları profilaktik antibiyotik tedavisi almalı ve aşılama durumları kontrol edilmelidir. Tedavi süreci doktor gözetiminde olmalı ve hastanın durumu sürekli izlenmelidir. Erken ve uygun tedavi ile tam iyileşme mümkündür.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Difteri ciddi bir hastalık olduğundan, şüphe duyulan her durumda derhal doktora başvurulmalıdır. Özellikle aşağıdaki belirtiler görüldüğünde acil tıbbi yardım alınması hayati önem taşır:

Boğazda gri veya beyaz renkli zar görünümü fark edildiğinde, şiddetli boğaz ağrısı ve yutkunma güçlüğü yaşandığında, nefes almada zorluk veya hırıltılı solunum olduğunda, boyunda anormal şişlik veya 'boğa boynu' görünümü oluştuğunda, difteri hastası ile yakın temas sonrası herhangi bir belirti geliştiğinde mutlaka doktora başvurulmalıdır.

Ayrıca kalp çarpıntısı veya göğüs ağrısı, kol ve bacaklarda güçsüzlük veya uyuşma, konuşma ve yutma güçlüğü, görme bulanıklığı, yüksek ateş ve genel durumda ciddi bozulma gibi komplikasyon belirtileri acil müdahale gerektirir. Çocuklarda hızlı nefes alma, morarma, aşırı huzursuzluk veya uyuşukluk görüldüğünde hemen acil servise başvurulmalıdır.

Difteri endemik bölgelere seyahat sonrası boğaz ağrısı ve ateş gelişirse, aşılama durumu belirsiz veya eksik olan kişilerde üst solunum yolu enfeksiyonu belirtileri ortaya çıkarsa doktor değerlendirmesi şarttır. Erken tanı ve tedavi hayat kurtarıcıdır, bu nedenle şüphe durumunda vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.

Korunma Yolları

Difteriden korunmanın en etkili yolu aşılamadır. Difteri aşısı son derece güvenli ve etkilidir; düzenli aşılama programlarının uygulandığı ülkelerde hastalık neredeyse tamamen ortadan kalkmıştır. Türkiye'de difteri aşısı Sağlık Bakanlığı tarafından ücretsiz olarak sunulan rutin aşılama programına dahildir.

Bebekler için difteri aşısı, boğmaca ve tetanoz aşılarıyla birlikte kombine aşı (DaBT veya DBT) şeklinde uygulanır. Aşılama takvimi: 2. ayda birinci doz, 4. ayda ikinci doz, 6. ayda üçüncü doz, 18. ayda dördüncü doz (rapel) ve ilkokul birinci sınıfta (6 yaş) beşinci doz (rapel) şeklindedir. Erişkinlerde her 10 yılda bir difteri-tetanoz (Td) rapel aşısı yapılması önerilir.

Aşılama dışında alınabilecek diğer önlemler: Difteri hastalarından uzak durulmalı ve gerekli izolasyon kurallarına uyulmalıdır. Kişisel hijyene özen gösterilmeli, eller sık sık yıkanmalıdır. Öksürük ve hapşırık sırasında ağız ve burun kapatılmalıdır. Kişisel eşyalar ortak kullanılmamalıdır. Kalabalık ve kapalı ortamlarda hijyen kurallarına dikkat edilmelidir. Bağışıklık sistemini güçlü tutmak için dengeli beslenme, düzenli uyku ve egzersiz önemlidir.

Difteri hastası ile temas edenlere profilaktik antibiyotik tedavisi ve gerekirse aşı uygulanmalıdır. Endemik bölgelere seyahat öncesi aşılama durumu kontrol edilmeli ve gerekirse rapel doz yapılmalıdır. Toplum sağlığı açısından aşılama oranlarının yüksek tutulması kritik öneme sahiptir. Çocuğunuzun aşı takvimine mutlaka uyun ve erişkin rapel aşılarınızı ihmal etmeyin. Aşılama ile ilgili sorularınız için doktorunuza danışın.

Sıkça Sorulan Sorular

Difteri aşısı ne kadar koruyucudur ve yan etkileri neler olabilir?

Difteri aşısı oldukça etkili bir aşıdır ve tam aşılama serisi sonrası %97'nin üzerinde koruma sağlar. Ancak bağışıklık zamanla azaldığından her 10 yılda bir rapel doz yapılması önerilir. Aşının yan etkileri genellikle hafiftir ve kısa sürelidir. En sık görülen yan etkiler aşı bölgesinde ağrı, kızarıklık ve şişlik, hafif ateş, yorgunluk ve baş ağrısıdır. Bu belirtiler genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Ciddi alerjik reaksiyonlar çok nadirdir ancak aşı sonrası 15-20 dakika sağlık kuruluşunda beklemek önerilir. Aşının faydaları olası risklerinden çok daha fazladır. Hamilelik döneminde tetanoz-difteri aşısı güvenle yapılabilir. Aşı ile ilgili endişeleriniz varsa doktorunuzla konuşun.

Difteri nasıl bulaşır ve ne kadar bulaşıcıdır?

Difteri oldukça bulaşıcı bir hastalıktır ve başlıca damlacık yoluyla bulaşır. Hasta kişinin öksürmesi, hapşırması, konuşması veya gülmesi sırasında havaya saçılan mikroskobik damlacıklar aracılığıyla sağlıklı kişilere geçer. Ayrıca enfekte kişinin kullandığı bardak, kaşık, havlu gibi kişisel eşyaların ortak kullanımı veya açık yaralarla doğrudan temas yoluyla da bulaşma olabilir. Bakteriye maruz kalma ile hastalık belirtilerinin ortaya çıkması arasında genellikle 2-5 gün geçer, ancak bu süre 1-10 gün arasında değişebilir. Kişi tedavi almadan enfeksiyöz kalır ve çevresine bulaştırabilir. Antibiyotik tedavisi başladıktan 24-48 saat sonra bulaşıcılık sona erer. Taşıyıcılar (belirti göstermeyen enfekte kişiler) de hastalığı yayabilir. Bu nedenle hasta ile temas edenlerin izlenmesi ve gerekirse profilaktik tedavi alması önemlidir.

Difteri hangi komplikasyonlara yol açabilir?

Difteri tedavi edilmediğinde veya geç tedavi edildiğinde ciddi komplikasyonlara neden olabilir. En önemli komplikasyon miyokardit (kalp kası iltihabı) olup hastaların %10-25'inde görülür ve kalp yetmezliği, ritim bozuklukları ve ani ölüme yol açabilir. Nörolojik komplikasyonlar arasında periferik sinir felçleri, yutma güçlüğü, solunum kaslarında felç ve görme problemleri yer alır. Solunum yolu tıkanıklığı psödomembranın hava yolunu kapatması sonucu gelişebilir ve acil trakeostomi gerektirebilir. Böbrek yetmezliği, pnömoni, kulak enfeksiyonları ve sepsis diğer olası komplikasyonlardır. Çocuklarda komplikasyon riski daha yüksektir. Difteri ölümcül olabilir; ölüm oranı tedavi edilmeyen vakalarda %5-10, tedavi edilen vakalarda ise %1'in altındadır. Erken tanı ve uygun tedavi komplikasyon riskini önemli ölçüde azaltır. Bu nedenle şüpheli belirtilerde hemen doktora başvurmak hayati önem taşır.

Difteri ile boğaz enfeksiyonu arasındaki fark nedir?

Difteri ve yaygın boğaz enfeksiyonları benzer belirtilerle başlasa da aralarında önemli farklar vardır. Difterinin ayırt edici özelliği boğazda ve bademciklerde oluşan gri-beyaz renkli, kalın, deri benzeri psödomembrandır. Bu zar çıkarılmaya çalışıldığında kanama olur ve kolayca ayrılmaz. Normal boğaz enfeksiyonlarında böyle bir zar oluşumu görülmez. Difteride boyunda belirgin şişlik ve 'boğa boynu' görünümü ortaya çıkabilir. Hastalık hızla ilerler ve solunum güçlüğü, kalp problemleri gibi ciddi komplikasyonlar gelişebilir. Streptokoksik boğaz enfeksiyonunda ise boğaz kırmızı ve şiştir ancak zar oluşumu yoktur. Viral boğaz enfeksiyonları genellikle daha hafif seyreder. Difteri şüphesi durumunda mutlaka doktor muayenesi gerekir çünkü erken tanı ve tedavi hayat kurtarıcıdır. Özellikle aşısız çocuklarda ve difteri endemik bölgelere seyahat sonrası boğaz ağrısı geliştiğinde difteri akla gelmelidir.

Difteri tedavisi sonrası iyileşme süreci nasıl olur?

Difteri tedavisi sonrası iyileşme süreci hastanın yaşına, hastalığın ciddiyetine, tedavinin ne kadar erken başladığına ve komplikasyon gelişip gelişmediğine bağlı olarak değişir. Erken tanı ve tedavi edilen hafif vakalarda iyileşme 2-3 hafta içinde gerçekleşebilir. Ancak ciddi vakalarda veya komplikasyon gelişmişse iyileşme aylar sürebilir. Hastane yatışı genellikle 2-6 hafta arasında sürer. Akut dönem sonrası hasta evde dinlenmeye devam etmelidir. Kalp tutulumu olan hastalarda en az 3 ay fiziksel aktivite kısıtlaması önerilir. Sinir sistemi etkilenmişse fizik tedavi ve rehabilitasyon gerekebilir. Kontrol muayeneleri düzenli olarak yapılmalı, EKG ve diğer testlerle kalp fonksiyonları izlenmelidir. Bakterinin tamamen temizlendiğinden emin olmak için tedavi sonrası kültür kontrolleri yapılır. İyileşme sürecinde dengeli beslenme, bol istirahat ve stres yönetimi önemlidir. Doktorunuzun önerdiği takip programına mutlaka uyun ve herhangi bir yeni belirti gelişirse hemen bildirin.