Çocuklarda Sarılık Hastalığı

Çocuklarda Sarılık Nedir?

Sarılık (ikter), kandaki bilirubin düzeyinin yükselmesi sonucu cildin, göz akının ve mukozaların sarı renge dönüşmesidir. Bilirubin, kırmızı kan hücrelerinin normal yıkımı sırasında ortaya çıkan sarı renkli bir pigmenttir. Karaciğer bu bilirubini işler ve vücuttan atılmasını sağlar. Çocuklarda sarılık özellikle yenidoğan döneminde oldukça yaygındır ve çoğu zaman zararsızdır, ancak bazı durumlarda ciddi hastalıkların belirtisi olabilir.

Yenidoğan sarılığı genellikle doğumdan sonraki ilk hafta içinde görülür ve fizyolojik (normal) veya patolojik (hastalık belirtisi) olabilir. Büyük çocuklarda sarılık görülmesi ise mutlaka altta yatan bir nedeni araştırmayı gerektirir. Sarılık, ciltte genellikle bilirubin düzeyi 5 mg/dL'nin üzerine çıktığında fark edilmeye başlar.

Belirtileri

Sarılığın temel belirtileri şunlardır:

• Cilt sarılığı: Genellikle yüzde başlar ve vücut aşağıya doğru ilerledikçe göğüs, karın, kollar ve bacaklara yayılır
• Göz akının sararmasi: Gözlerin beyaz kısmının (sklera) sarı görünmesi sarılığın önemli bir işaretidir
• Koyu renkli idrar: Bilirubin böbreklerden atıldığında idrar koyu sarı veya kahverengi olabilir
• Açık renkli dışkı: Karaciğer problemlerinde bilirubin bağırsaklara geçemediği için dışkı kil rengi veya beyazımsı olabilir
• Halsizlik ve emmede azalma: Özellikle yenidoğanlarda uyuklama hali, emmek istememe
• Kaşıntı: Kronik sarılıklarda bilirubin birikimi ciltte kaşıntıya neden olabilir
• Karın ağrısı: Karaciğer veya safra yolları hastalıklarında görülebilir
• Ateş: Enfeksiyöz nedenlere bağlı sarılıklarda ateş eşlik edebilir

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Yenidoğan Döneminde Sarılık Nedenleri:

Fizyolojik Sarılık: En sık görülen türdür. Yenidoğanın karaciğerinin henüz tam olgunlaşmamış olması nedeniyle bilirubini yeterince hızlı işleyememesinden kaynaklanır. Genellikle doğumdan 2-4 gün sonra başlar, 7-10 günde kendiliğinden düzelir ve zararsızdır.

Anne Sütü Sarılığı: Anne sütü ile beslenen bebeklerde iki tipte görülebilir. Erken başlangıçlı tip ilk haftada yetersiz beslenmeye bağlı gelişirken, geç başlangıçlı tip anne sütündeki bazı maddelerin bilirubin emilimini artırmasından kaynaklanır.

Kan Grubu Uyuşmazlığı: Anne ve bebek arasında Rh veya ABO kan grubu uyuşmazlığı olduğunda, annenin antikorları bebeğin kırmızı kan hücrelerini yıkabilir ve sarılığa neden olabilir.

Hemolitik Hastalıklar: Kalıtsal küresel sitoz, G6PD eksikliği gibi kırmızı kan hücresi bozuklukları sarılığa yol açabilir.

Enfeksiyonlar: Doğumsal enfeksiyonlar (TORCH enfeksiyonları: toksoplazmoz, rubella, sitomegalovirüs, herpes) ve sepsis sarılığa neden olabilir.

Metabolik ve Genetik Hastalıklar: Galaktozemi, hipotiroidizm, Crigler-Najjar sendromu gibi durumlar sarılıkla kendini gösterebilir.

Büyük Çocuklarda Sarılık Nedenleri:

Hepatit: Viral hepatitler (A, B, C, E hepatiti) karaciğer iltihabına ve sarılığa neden olur.

Safra Yolu Tıkanıklıkları: Safra taşları, kistler veya tümörler safra akışını engelleyerek sarılığa yol açabilir.

Hemolitik Anemiler: Orak hücreli anemi, talasemi gibi hastalıklarda aşırı kan hücresi yıkımı olur.

İlaçlar ve Toksinler: Bazı ilaçlar ve kimyasal maddeler karaciğere zarar vererek sarılığa neden olabilir.

Otoimmün Hastalıklar: Otoimmün hepatit, karaciğerin kendi bağışıklık sistemi tarafından saldırıya uğramasıdır.

Risk Faktörleri: Prematüre doğum, düşük doğum ağırlığı, diyabetik anne bebeği olma, doğum travması, erkek cinsiyet, ailede sarılık öyküsü, Doğu Asya veya Akdeniz kökenli olma sarılık riskini artırır.

Tanı Yöntemleri

Sarılık tanısı için aşağıdaki yöntemler kullanılır:

Fizik Muayene: Doktor cildin, gözlerin ve mukozaların rengini değerlendirir. Karaciğer ve dalak büyüklüğü muayene edilir. Sarılığın şiddeti kısmen cildin basılarak değerlendirilebilir.

Transkütanöz Bilirubinometre: Cilt üzerinden ışık kullanarak bilirubin düzeyini tahmin eden invaziv olmayan bir yöntemdir. Özellikle yenidoğanlarda tarama amaçlı kullanılır.

Kan Testleri: Total ve direkt bilirubin düzeyleri ölçülür. Tam kan sayımı, retikülosit sayısı, kan grubu ve Coombs testi yapılabilir. Karaciğer fonksiyon testleri (ALT, AST, ALP, GGT) karaciğer hasarını değerlendirir.

Hepatit Serolojisi: Viral hepatit şüphesinde hepatit A, B, C antikorları ve antijenleri araştırılır.

Metabolik Tarama Testleri: Galaktozemi, tirozinemi gibi metabolik hastalıklar için özel testler yapılabilir.

Görüntüleme Yöntemleri: Karaciğer ve safra yollarının ultrasonografisi, safra taşları, kistler veya tıkanıklıkları gösterir. Gerekirse MR kolanjiografi veya karaciğer sintigrafisi yapılabilir.

Karaciğer Biyopsisi: Tanı konulamayan veya kronik karaciğer hastalığı şüphesi olan durumlarda karaciğerden doku örneği alınarak mikroskobik inceleme yapılır.

Kesin tanı ve uygun tedavi planı için mutlaka bir Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları, Çocuk Gastroenterolojisi veya ilgili branş uzmanına başvurulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Sarılık tedavisi altta yatan nedene göre değişir:

Fototerapi (Işık Tedavisi): Yenidoğan sarılığında en yaygın kullanılan tedavidir. Mavi dalga boyundaki özel ışıklar ciltteki bilirubini parçalayarak vücuttan atılmasını kolaylaştırır. Bebek özel ışıklar altında, gözleri kapatılmış olarak tutulur. Tedavi süresi bilirubin düzeyine göre saatlerden günlere kadar değişebilir.

Beslenme Desteği: Yenidoğanlarda sık ve yeterli beslenme sağlanması, bağırsak hareketlerini artırarak bilirubinin dışkı ile atılmasına yardımcı olur. Anne sütü veya mama ile düzenli beslenme önemlidir.

Kan Değişimi (Exchange Transfüzyon): Çok yüksek bilirubin düzeylerinde veya fototerapiye yanıt alınamayan durumlarda bebeğin kanının bir kısmı alınıp yerine taze kan verilir. Bu işlem bilirubini hızla düşürür ve kernikterus (beyin hasarı) riskini azaltır.

İntravenöz İmmünoglobulin (IVIG): Kan grubu uyuşmazlığına bağlı hemolizde, annenin antikorlarının etkisini azaltmak için kullanılabilir.

Enfeksiyon Tedavisi: Bakteriyel enfeksiyonlarda antibiyotik, viral hepatitlerde gerekirse antiviral ilaçlar kullanılır. Hepatit A ve E genellikle kendiliğinden iyileşirken, hepatit B ve C için özel tedaviler gerekebilir.

Cerrahi Tedavi: Safra yolu tıkanıklıkları, safra taşları veya biliyer atrezi gibi anatomik problemlerde cerrahi müdahale gerekebilir. Kasai prosedürü biliyer atrezide uygulanan özel bir ameliyattır.

Karaciğer Nakli: İlerleyici karaciğer yetmezliği, biliyer atrezi veya metabolik hastalıklarda son çare olarak karaciğer nakli düşünülebilir.

Destekleyici Tedavi: Kaşıntı için antihistaminikler, besin desteği, vitamin takviyeleri (özellikle K vitamini) verilebilir.

Tedavi planı her çocuğa özel olarak belirlenir. Doz ve tedavi süresi konusunda kesinlikle bir Çocuk Sağlığı uzmanına, gerekirse Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları veya Çocuk Gastroenterolojisi uzmanına başvurulmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda mutlaka doktora başvurulmalıdır:

• Yenidoğanda doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde sarılık görülmesi (erken sarılık ciddi olabilir)
• Sarılığın hızla ilerlemesi ve vücudun alt kısımlarına (göğüs, karın, kol, bacak) yayılması
• Bilirubin düzeyinin yüksek olduğunun söylenmesi
• Bebekte emmede azalma, aşırı uyuklama hali, huzursuzluk veya yüksek tonda ağlama
• Ateş, kusma veya ishal eşlik etmesi
• İdrarın çok koyu, dışkının beyazımsı veya kil renginde olması
• Sarılığın 2 haftadan uzun sürmesi (yenidoğanlarda)
• Büyük çocuklarda herhangi bir sarılık görülmesi
• Karın ağrısı, kaşıntı veya ciltte morarma olması
• Ailenin gözünde bebeğin durumunun kötüleşmesi

Sarılık, özellikle yenidoğanlarda çok yüksek düzeylere ulaşırsa kernikterus adı verilen beyin hasarına yol açabilir. Bu nedenle erken tanı ve tedavi hayati önem taşır.

Korunma Yolları

Gebelik Öncesi ve Sırasında: Anne adaylarının kan grubu ve Rh faktörü belirlenmeli, Rh uyuşmazlığı riski varsa gerekli önlemler alınmalıdır. Gebelikte hepatit B taraması yapılmalı, pozitif annelerin bebeklerine doğumda aşı ve immünoglobulin uygulanmalıdır. Gebelikte TORCH enfeksiyonlarından korunma önlemleri alınmalıdır.

Doğum Sonrası: Tüm yenidoğanlar doğumdan sonra sarılık açısından düzenli takip edilmelidir. Taburcu olmadan önce bilirubin düzeyi ölçülmeli veya transkütanöz ölçüm yapılmalıdır. Yüksek riskli bebekler (prematüre, düşük doğum ağırlıklı) daha yakın izlenmelidir.

Beslenme: Yenidoğanlarda erken ve sık beslenme (günde 8-12 kez) teşvik edilmelidir. Anne sütü ile beslenme desteklenmeli, ancak sarılık çok yüksekse geçici olarak mama takviyesi önerilebilir. Yeterli sıvı alımı sağlanmalıdır.

Aşılama: Hepatit A ve B aşıları rutin aşı takvimine dahildir ve viral hepatitten korunmada çok etkilidir. Aşı takvimi eksiksiz uygulanmalıdır.

Hijyen: Hepatit A gibi fekal-oral yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak için el hijyeni, temiz su ve gıda tüketimi önemlidir.

İlaç Kullanımı: Çocuklarda ilaç kullanımı mutlaka doktor kontrolünde olmalı, karaciğere toksik etki yapabilecek ilaçlardan kaçınılmalıdır. G6PD eksikliği olan çocuklarda bazı ilaçlar hemolize neden olabileceğinden dikkatli olunmalıdır.

Genetik Danışmanlık: Ailede kalıtsal hemolitik hastalık veya metabolik hastalık öyküsü varsa, sonraki gebelikler öncesi genetik danışmanlık alınması faydalı olabilir.

Düzenli çocuk sağlığı takipleri ve erken müdahale, sarılığın komplikasyonlarından korunmada en etkili yöntemlerdir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yenidoğan sarılığı ne zaman tehlikeli hale gelir?

Yenidoğan sarılığı genellikle zararsızdır ancak bazı durumlarda tehlikeli olabilir. Doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde başlayan sarılık, hızla ilerleyen sarılık, bilirubin düzeyinin çok yüksek olması (genellikle 20 mg/dL üzeri) ve tedavisiz bırakılması durumunda kernikterus adı verilen beyin hasarı riski oluşur. Kernikterus kalıcı nörolojik hasara, işitme kaybına ve gelişim geriliğine yol açabilir. Bebeğin emmemesi, aşırı uyuması, yüksek sesle ağlaması veya vücudunun geriye doğru kavsedilmesi (opistotonos) gibi belirtiler ciddi sarılık işaretleri olabilir. Bu nedenle yenidoğanlar sarılık açısından yakından izlenmeli, bilirubin düzeyi yüksekse hemen fototerapi başlanmalıdır. Zamanında tedavi ile kernikterus riski neredeyse tamamen önlenebilir.

Anne sütü sarılığı varsa emzirmeyi bırakmam gerekir mi?

Anne sütü sarılığı olan bebeklerde emzirmeyi bırakmak genellikle gerekli değildir. Anne sütü sarılığı iki tipte görülür: Erken tip (ilk hafta) yetersiz beslenmeye bağlıdır ve daha sık emzirme ile düzelir. Geç tip (1-2 hafta sonra) anne sütündeki bazı maddelerin bilirubin emilimini artırmasından kaynaklanır ve genellikle zararsızdır. Çoğu durumda emzirmeye devam edilir çünkü anne sütünün faydaları sarılık riskinden çok daha fazladır. Sadece bilirubin düzeyi çok yüksek seviyelere ulaştığında (genellikle 20 mg/dL üzeri) doktor 24-48 saat için geçici olarak anne sütünü kesip mama vermeyi önerebilir. Bu süre sonunda bilirubin düşerse anne sütü sarılığı tanısı doğrulanır ve emzirmeye tekrar başlanır. Çoğu bebekte anne sütü ile beslenmeye devam edilirken fototerapi ile sarılık başarıyla tedavi edilebilir.

Sarılık güneşte tutarak geçer mi?

Bebeği güneşte tutmanın sarılığı tedavi edeceği yaygın bir inanıştır ancak bu yöntem etkili ve güvenli değildir. Güneş ışığı bazı dalga boylarında fototerapi etkisi gösterebilse de, tıbbi fototerapide kullanılan özel mavi ışıklar kadar etkili değildir. Ayrıca bebeği güneşe maruz bırakmak ciddi riskler taşır: Güneş yanığı, aşırı ısınma (hipertermi), dehidratasyon ve uzun vadede cilt kanseri riski artar. Yenidoğan cildi çok hassastır ve güneşin zararlı UV ışınlarına karşı korumasızdır. Pencere camı da UV ışınlarını geçirmez, dolayısıyla cam arkasında güneş tutmak da etkisizdir. Sarılık tedavisinde hastanelerde kullanılan fototerapi cihazları belirli dalga boyunda (450-470 nm mavi ışık) ve kontrollü dozda ışık verir, bebek sürekli izlenir. Eğer bebeğinizde sarılık varsa, güneşte tutmaya çalışmak yerine mutlaka doktorunuza başvurun ve önerilen tıbbi tedaviyi uygulayın.

Büyük çocuklarda sarılık görülmesi ne anlama gelir?

Yenidoğan dönemini geçmiş büyük çocuklarda sarılık görülmesi her zaman altta yatan bir hastalığın işaretidir ve mutlaka araştırılmalıdır. En sık nedenler arasında viral hepatitler (özellikle hepatit A) gelir. Çocuk kreş veya okul ortamında hepatit A virüsüne maruz kalabilir. Diğer nedenler arasında safra yolları tıkanıklıkları, safra taşları, hemolitik anemiler (orak hücreli anemi, talasemi, G6PD eksikliği), otoimmün hepatit, ilaç veya toksin kaynaklı karaciğer hasarı, Wilson hastalığı gibi metabolik bozukluklar ve nadiren karaciğer tümörleri sayılabilir. Mononükleoz (öpücük hastalığı) gibi enfeksiyonlar da sarılığa neden olabilir. Tanı için kan testleri, karaciğer fonksiyon testleri, hepatit serolojisi ve ultrasonografi gibi görüntüleme yöntemleri kullanılır. Büyük çocukta sarılık fark edildiğinde geciktirilmeden bir Çocuk Gastroenterolojisi veya Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.

Sarılık bulaşıcı mıdır?

Sarılığın kendisi bulaşıcı değildir, ancak sarılığa neden olan bazı hastalıklar bulaşıcı olabilir. Sarılık, kandaki bilirubin artışının bir belirtisidir ve kişiden kişiye geçmez. Ancak viral hepatitler gibi enfeksiyöz nedenler bulaşıcıdır. Hepatit A fekal-oral yolla (kirli su, gıda, eller aracılığıyla) bulaşır ve çocuklar arasında salgınlara neden olabilir. Hepatit B kan ve vücut sıvıları ile bulaşır; anneden bebeğe doğumda geçebilir. Hepatit C de kan yoluyla bulaşır. Sitomegalovirüs, Epstein-Barr virüsü gibi diğer virüsler de bulaşıcıdır. Öte yandan yenidoğan fizyolojik sarılığı, anne sütü sarılığı, hemolitik hastalıklar, safra yolu tıkanıklıkları gibi nedenler bulaşıcı değildir. Eğer çocuğunuzda sarılık varsa, nedeni belirlenene kadar temel hijyen kurallarına (el yıkama, ortak eşya kullanmama) dikkat edilmesi önerilir. Viral hepatit tanısı konursa, doktorunuz yakın temaslıların aşılanması veya izlenmesi konusunda bilgi verecektir.