Çocuk Kalça Çıkığı Hastalığı

Çocuk Kalça Çıkığı Nedir?

Çocuk kalça çıkığı, tıbbi dilde Gelişimsel Kalça Displazisi (GKD) olarak adlandırılır ve kalça ekleminin doğuştan veya yaşamın ilk yıllarında anormal gelişmesi durumudur. Bu durumda kalça eklemini oluşturan uyluk kemiğinin üst kısmındaki yuvarlak baş (femur başı) ile leğen kemiğindeki yuva (asetabulum) arasında uyumsuzluk vardır. Kalça eklemi tam oturmamış, gevşek veya tamamen yerinden çıkmış olabilir. Spektrum hafif gevşeklikten tam çıkığa kadar değişir. Kız bebeklerde erkeklere göre 4-5 kat daha sık görülür ve sol kalçada daha fazla rastlanır. Erken tanı konulduğunda tedavi başarısı oldukça yüksektir.

Belirtileri

• Bacak kıvrımlarında asimetri: Bebek sırtüstü yatırıldığında kasık, uyluk ve kalça bölgesindeki deri kıvrımları bir tarafta daha belirgin veya sayıca fazla olabilir
• Bacak uzunluğu farkı: Bir bacak diğerinden daha kısa görünebilir
• Kalçaları açmada güçlük: Bebek sırtüstü yatarken dizler bükülü halde kalçalar yana açılırken bir tarafta kısıtlılık olabilir
• Yürüme bozuklukları: İki taraflı çıkıklarda ördek yürüyüşü, tek taraflı çıkıklarda topallama görülebilir
• Çıtırtı sesi: Kalça muayenesi sırasında eklemde çıkma veya yerine girme hissi ve sesi alınabilir (Ortolani ve Barlow testleri)
• Ağrı: Genellikle bebeklerde ağrı olmaz, ancak tedavi edilmemiş büyük çocuklarda kalça ağrısı gelişebilir

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Gelişimsel kalça displazisinin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, birçok risk faktörü tanımlanmıştır. Genetik yatkınlık önemli rol oynar; ailede kalça çıkığı öyküsü olan bebeklerde risk artar. Kız bebeklerde östrojen hormonuna duyarlılık nedeniyle eklem gevşekliği daha fazladır. Makat geliş (breş prezentasyon) ile doğan bebeklerde kalçanın anormal pozisyonda kalması riski artırır. İlk doğan çocuklarda rahim içi alan darlığı nedeniyle daha sık görülür. Oligohidramnios (az su) gibi rahim içi kısıtlayıcı durumlar, kundaklama gibi kalçayı düz tutan geleneksel uygulamalar, diğer kas-iskelet sistemi sorunları (tortikollis, metatarsus addüktüs) ile birliktelik risk faktörleri arasındadır.

Tanı Yöntemleri

Tanı için öncelikle fizik muayene yapılır. Yenidoğan döneminde Ortolani ve Barlow testleri ile kalçanın çıkıp çıkmadığı değerlendirilir. Galeazzi testi ile bacak uzunluk farkı, kalça abdüksiyon kısıtlılığı ve deri kıvrımı asimetrileri kontrol edilir. Türkiye'de tüm yenidoğanlar rutin olarak kalça displazisi açısından taranır. Görüntüleme yöntemleri tanıyı destekler: 6 ay altındaki bebeklerde ultrasonografi (USG) altın standarttır çünkü kıkırdak yapıları gösterir ve radyasyon içermez. Graf yöntemine göre kalça açıları ölçülür ve tip belirlenir. 4-6 ay sonrasında kemikleşme başladığında direkt kalça grafileri kullanılır. Grafilerde asetabular indeks, Shenton hattı, femur başı pozisyonu değerlendirilir. İleri yaşlarda veya cerrahi planlamada bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans görüntüleme (MRG) gerekebilir. Kesin tanı ve tedavi planlaması için mutlaka bir Ortopedi ve Travmatoloji uzmanına başvurulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi çocuğun yaşına, displazinin şiddetine ve kalçanın durumuna göre planlanır. Erken tanı konulan vakalarda tedavi başarısı çok yüksektir. 0-6 ay arası: Pavlik bandajı en sık kullanılan yöntemdir. Kalçaları kurbağa pozisyonunda tutan bu yumuşak bandaj 6-12 hafta süreyle gece gündüz kullanılır ve kalçanın doğal olarak yerine oturmasını sağlar. 6-18 ay arası: Pavlik bandajı başarısız olursa veya geç tanı konulmuşsa kapalı redüksiyon (anestezi altında kalçanın yerine yerleştirilmesi) ve alçı (spika alçı) uygulanabilir. Alçı 3-6 ay süreyle kullanılır. 18 ay ve üzeri: Genellikle açık redüksiyon (cerrahi olarak kalçanın yerine yerleştirilmesi) gerekir. Kemik ve yumuşak doku ameliyatları (femur ve/veya pelvik osteotomiler) ile kalça anatomisi düzeltilir. Ameliyat sonrası alçı ve sonrasında ortez kullanımı gerekir. Tedavi edilmeyen vakalarda erişkin dönemde erken kalça kireçlenmesi (osteoartrit), ağrı ve yürüme güçlüğü gelişir. Tedavi sürecinin tamamı Ortopedi ve Travmatoloji uzmanı tarafından yakın takip edilmelidir. Düzenli kontroller tedavi başarısı için kritiktir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Tüm yenidoğanlar doğumdan sonra kalça muayenesi açısından değerlendirilmelidir. Risk faktörü taşıyan bebekler (kız cinsiyet, makat geliş, aile öyküsü) daha dikkatli takip edilmelidir. Ebeveynler bebeğin bacak kıvrımlarında asimetri, kalçaları açmada güçlük, bacak uzunluğu farkı veya çıtırtı sesi fark ederse hemen Ortopedi ve Travmatoloji uzmanına başvurmalıdır. Bebek 1 yaşından sonra yürümeye başladığında topallama veya anormal yürüyüş paterni görülürse mutlaka değerlendirilmelidir. Düzenli bebek takiplerinde pediatrist veya aile hekimi tarafından yapılan muayenelerde şüpheli bulgu saptanırsa uzman değerlendirmesi istenecektir. Erken tanı tedavi süresini kısaltır ve sonuçları iyileştirir, bu nedenle şüphe durumunda gecikmeden başvurmak önemlidir.

Korunma Yolları

Gelişimsel kalça displazisinin tamamen önlenmesi mümkün olmasa da bazı uygulamalar riski azaltabilir. En önemli koruyucu yaklaşım doğru kundaklama tekniğidir. Geleneksel sıkı kundaklama bacakları düz tutarak kalça gelişimini olumsuz etkiler. Bebek kundaklanırken kalçalar ve dizler bükülü, bacaklar hafif açık pozisyonda olmalıdır. Bebek taşıyıcılar ve kanguru kullanırken bebeğin bacakları anne/babanın vücudunu saracak şekilde açık olmalı, bacaklar aşağı sarkık düz pozisyonda olmamalıdır. Ergonomik bebek taşıyıcıları tercih edilmelidir. Risk faktörü taşıyan bebeklerde erken ultrasonografi taraması yapılması önerilir. Hamilelik döneminde makat gelişte mümkünse doğum öncesi pozisyon düzeltme manevralarının denenmesi veya sezaryen kararı alınması da dolaylı koruyucu yaklaşımlardır. Doğum sonrası tüm bebeklerde rutin kalça muayenesi ve risk faktörü varlığında erken görüntüleme ile erken tanı sağlanarak tedavi başarısı artırılabilir. Ailede kalça çıkığı öyküsü varsa bu durum mutlaka doktora bildirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kalça çıkığı tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmeyen kalça çıkığı çocuğun büyümesiyle birlikte ciddi sorunlara yol açar. Erken çocukluk döneminde yürüme gecikmesi, topallama veya ördek yürüyüşü gibi yürüme bozuklukları gelişir. Kalça ekleminde anormal yük dağılımı nedeniyle kıkırdak yapılar zarar görür. Erişkin yaşa gelindiğinde 20-30'lu yaşlarda bile erken kalça kireçlenmesi (osteoartrit) başlar. Bu durum kronik ağrı, hareket kısıtlılığı ve yaşam kalitesinde ciddi düşüşe neden olur. İleri evrelerde kalça protezi ameliyatı gerekebilir. İki taraflı çıkıklarda boy kısalığı, bel ağrıları ve omurga problemleri de eşlik edebilir. Oysa erken dönemde tanı konup tedavi edildiğinde kalça tamamen normal gelişebilir ve bu komplikasyonların hiçbiri yaşanmaz. Bu nedenle erken tanı ve tedavi son derece önemlidir.

Pavlik bandajı ne kadar süre kullanılır ve bebek rahatsız olur mu?

Pavlik bandajı genellikle 6-12 hafta süreyle gece gündüz kesintisiz kullanılır. Tedavinin ilk haftalarında haftalık kontroller yapılır, sonrasında 2-3 haftada bir kontrol edilir. Bandaj süresi kalçanın durumuna ve ultrasonografi kontrollerindeki iyileşmeye göre ayarlanır. Bebekler başlangıçta bandaja alışma döneminde biraz huzursuz olabilir ancak çoğu bebek 2-3 gün içinde adapte olur ve rahatsızlık göstermez. Bandaj ile bebek kucaklanabilir, emzirilebilir ve bez değiştirilebilir. Bantta bez değiştirme için özel açıklıklar vardır. Önemli olan bandajın doktor tarafından gösterildiği şekilde doğru takılması ve ailenin eğitilmesidir. Bandaj kesinlikle çıkarılmamalı, gevşetilmemeli veya ayarlanmamalıdır. Düzenli takip ile cilt problemleri önlenir ve tedavi başarısı takip edilir.

Kalça çıkığı ameliyat gerektiriyor mu?

Ameliyat ihtiyacı tamamen tanı konulan yaşa ve kalça çıkığının şiddetine bağlıdır. 6 ay öncesi tanı konulan hafif ve orta şiddetteki vakaların çoğu Pavlik bandajı gibi konservatif yöntemlerle başarıyla tedavi edilir ve ameliyat gerekmez. 6-18 ay arasında tanı konulmuşsa kapalı redüksiyon (anestezi altında kalçanın yerine yerleştirilmesi) ve alçı ile tedavi denenebilir. Ancak 18 ay sonrasında veya konservatif tedavilerin başarısız olduğu durumlarda açık cerrahi gerekir. Ameliyatta kalça eklemi açılır, yumuşak dokular gevşetilir ve kalça yerine yerleştirilir. Gerekirse kemik kesilerek (osteotomi) kalça anatomisi düzeltilir. Ameliyat sonrası 6-12 hafta alçı, sonrasında ortez kullanımı gerekir. Erken tanı konulursa ameliyat ihtiyacı büyük oranda önlenebilir. Bu nedenle yenidoğan taramaları ve erken başvuru çok önemlidir.

Kalça çıkığı olan bebeklerde kundaklama yapılabilir mi?

Kalça çıkığı tanısı alan veya risk taşıyan bebeklerde geleneksel sıkı kundaklama kesinlikle yapılmamalıdır. Bacakları düz ve bitişik tutan sıkı kundaklama kalça displazisi riskini artırır ve tedaviyi olumsuz etkiler. Eğer kundaklama yapılacaksa mutlaka kalça dostu kundaklama tekniği kullanılmalıdır. Bu yöntemde bebeğin kolları kundaklanırken bacaklar serbest bırakılır veya bacaklar hafif bükülü ve açık pozisyonda tutulacak şekilde gevşek kundaklanır. Pavlik bandajı tedavisi sırasında kundaklama yapılmaz çünkü bandaj zaten bebeği sarar. Bandaj tedavisi bittiğinde normal giydirme yapılabilir. Önemli olan bebeğin kalçalarının kurbağa pozisyonunda (bükülü ve açık) hareket edebilmesidir. Bebek taşıyıcılar, kanguru ve araç koltuklarında da bacaklar açık pozisyonda olmalıdır. Doktorunuz size uygun taşıma ve giydirme teknikleri konusunda detaylı bilgi verecektir.

Kalça çıkığı tedavisi sonrası çocuğum normal yürüyebilecek mi?

Erken tanı konup uygun tedavi uygulanan çocukların büyük çoğunluğu tamamen normal kalça gelişimi gösterir ve hiçbir sorun yaşamadan yürür, koşar ve tüm aktiviteleri yapabilir. İlk 6 ay içinde Pavlik bandajı ile tedavi edilen bebeklerde başarı oranı yüzde 90'ın üzerindedir ve bu çocuklar normal yaşıtları gibi gelişir. Geç tanı konulan veya cerrahi tedavi gereken vakalarda da erken müdahale edildiğinde sonuçlar genellikle iyidir ancak uzun dönem takip önemlidir. Tedavi ne kadar geç yapılırsa kalça ekleminde kalıcı değişiklik riski o kadar artar. Çok geç tanı konulan veya tedavi edilmeyen vakalarda topallama, hareket kısıtlılığı veya ağrı gibi kalıcı sorunlar olabilir. Bu nedenle tedavi sonrası düzenli ortopedi kontrollerine devam edilmesi, önerilen egzersizlerin yapılması ve çocuğun büyüme döneminde takip edilmesi önemlidir. Doktorunuz çocuğunuzun durumuna özel bilgilendirme yapacaktır.