Bruselloz Hastalığı

Bruselloz Nedir?

Bruselloz, Brucella cinsi bakterilerin neden olduğu sistemik bir enfeksiyon hastalığıdır. Malta humması, Akdeniz humması veya dalgalı ateş olarak da bilinir. Hastalık öncelikle koyun, keçi, sığır, domuz ve köpek gibi evcil hayvanları etkiler ve bu hayvanlardan insanlara geçebilen zoonotik bir enfeksiyondur. İnsanlarda Brucella melitensis, Brucella abortus, Brucella suis ve Brucella canis türleri hastalığa neden olabilir. Ülkemizde en sık görülen tür Brucella melitensis'tir ve genellikle koyun ve keçilerden bulaşır.

Bruselloz dünya genelinde, özellikle Akdeniz ülkeleri, Orta Doğu, Orta Asya, Latin Amerika ve bazı Afrika bölgelerinde endemik olarak görülür. Türkiye'de de özellikle hayvancılığın yaygın olduğu bölgelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur. Hastalık her yaş grubunda görülebilir ancak mesleki maruziyet nedeniyle çiftçiler, veterinerler, kasaplar ve laboratuvar çalışanları daha yüksek risk altındadır.

Belirtileri

Bruselloz belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir ve hastalığın seyri akut, subakut veya kronik olabilir. İnkübasyon süresi genellikle 1-4 hafta arasındadır ancak bazen aylar sürebilir. Hastalığın belirtileri genellikle ani başlayabilir veya yavaş yavaş gelişebilir:

• Ateş: Karakteristik olarak akşam saatlerinde yükselen ve sabah düşen dalgalı ateş görülür, ancak sürekli ateş de olabilir
• Terleme: Özellikle gece terlemeleri çok belirgindir ve oldukça rahatsız edicidir
• Halsizlik ve yorgunluk: Aşırı güçsüzlük ve bitkinlik hissi
• Eklem ve kas ağrıları: Özellikle bel, kalça ve büyük eklemlerde ağrı
• Baş ağrısı: Sürekli ve yaygın baş ağrısı
• İştah kaybı ve kilo kaybı: Hastalık ilerledikçe belirginleşir
• Karaciğer ve dalak büyümesi: Muayenede saptanabilir
• Lenf bezi büyümesi: Özellikle boyun bölgesinde

Kronik brusellozda belirtiler daha hafif olabilir ancak uzun süre devam eder. Depresyon, kronik yorgunluk ve tekrarlayan ateş atakları görülebilir. Komplikasyonlar arasında spondilit (omurga iltihabı), sakroileit (sakroiliak eklem iltihabı), endokardit (kalp kapak iltihabı), menenjit, epididimo-orşit ve karaciğer apsesi sayılabilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Bruselloz, Brucella bakterilerinin insanlara bulaşmasıyla oluşur. Bulaşma yolları şunlardır:

Kontamine gıda tüketimi: Pastörize edilmemiş süt ve süt ürünleri (peynir, tereyağı, dondurma) tüketimi en sık bulaşma yoludur. Bakteriler çiğ veya az pişmiş enfekte hayvan etinde de bulunabilir.

Direkt temas: Enfekte hayvanların kan, idrar, vajinal akıntı, abortus materyali veya plasentasıyla direkt temas sonucu bakteriler cilt yaraları veya mukoza yoluyla vücuda girebilir.

Solunum yolu: Özellikle ahırlarda, mezbahanlarda veya laboratuvarlarda havadaki kontamine partiküllerin solunmasıyla bulaşabilir.

Risk faktörleri:

• Hayvancılıkla uğraşma (çiftçiler, çobanlar)
• Veterinerlik mesleği
• Mezbaha ve et işleme tesislerinde çalışma
• Mikrobiyoloji laboratuvarlarında çalışma
• Pastörize edilmemiş süt ve süt ürünleri tüketme
• Endemik bölgelerde yaşama veya seyahat
• Brucella aşısı yapılan hayvanlarla çalışırken uygun koruyucu önlem almama

Tanı Yöntemleri

Bruselloz tanısı klinik bulgular, epidemiyolojik öykü ve laboratuvar testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur:

Anamnez: Hastanın risk faktörleri (hayvancılıkla uğraşma, çiğ süt ürünleri tüketimi) ve semptomları detaylı sorgulanır.

Fizik muayene: Ateş, karaciğer-dalak büyümesi, lenf bezi büyümesi ve eklem bulguları değerlendirilir.

Laboratuvar testleri:

• Serolojik testler: Rose Bengal testi tarama için kullanılır. Standart tüp aglütinasyon testi (Wright testi) ve Coombs testi tanı için kullanılan temel testlerdir. Titrelerin 1/160 ve üzeri olması anlamlıdır.
• Kan kültürü: Bakterinin kan kültüründe üretilmesi kesin tanı yöntemidir ancak üreme süresi uzun olabilir ve her zaman pozitif çıkmayabilir.
• Polimeraz zincir reaksiyonu (PCR): Bakterinin genetik materyalini tespit eden hızlı ve duyarlı bir yöntemdir.
• Kemik iliği kültürü: Kan kültürü negatif olduğunda daha yüksek duyarlılığa sahiptir.

Görüntüleme: Komplikasyonların değerlendirilmesi için gerektiğinde omurga MR, eklem grafisi veya ekokardiografi yapılabilir.

Kesin tanı ve tedavi planlaması için mutlaka bir Enfeksiyon Hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Bruselloz tedavisi antibiyotik kombinasyonları ile yapılır. Tek antibiyotik kullanımı yüksek nüks (tekrarlama) oranlarına neden olduğu için kombine tedavi önerilir:

Standart tedavi rejimleri:

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından önerilen tedavi protokolleri genellikle 6 hafta süreyle iki antibiyotiğin birlikte kullanılmasını içerir. En sık kullanılan kombinasyonlar doksisiklin ile rifampisin veya doksisiklin ile streptomisindir. Tedavi rejimi hastanın yaşına, gebelik durumuna, hastalığın şiddetine ve komplikasyon varlığına göre belirlenir.

Çocuklar ve gebeler: Doksisiklin 8 yaş altı çocuklarda ve gebelerde kullanılmadığı için alternatif tedavi rejimleri uygulanır. Çocuklarda trimetoprim-sülfametoksazol kombinasyonları tercih edilebilir.

Komplikasyonlu olgular: Nörobruselloz, endokardit veya spondilit gibi komplikasyonlarda tedavi süresi uzatılır ve üçlü antibiyotik kombinasyonları kullanılabilir. Bazı durumlarda cerrahi müdahale gerekebilir.

Tedavi takibi: Tedavi sırasında ve sonrasında hastalar düzenli olarak takip edilmelidir. Nüks oranı %5-15 arasındadır ve genellikle tedavi bitiminden sonraki ilk 6 ay içinde görülür.

Önemli uyarı: Antibiyotik seçimi, dozu ve tedavi süresi mutlaka bir Enfeksiyon Hastalıkları uzmanı tarafından belirlenmelidir. Tedaviye uyum çok önemlidir ve antibiyotikler önerilen süre boyunca düzenli kullanılmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Pastörize edilmemiş süt veya süt ürünleri tükettikten sonra ateş, terleme ve halsizlik gelişmesi
• Hayvancılıkla uğraşan kişilerde açıklanamayan uzun süreli ateş
• Dalgalı seyreden ateş ve gece terlemeleri
• Şiddetli bel veya eklem ağrıları ile birlikte ateş
• Risk altındaki meslek gruplarında (veteriner, kasap, çiftçi) grip benzeri belirtiler
• Endemik bölgelerden dönüş sonrası ateş ve genel durum bozukluğu

Erken tanı ve tedavi, komplikasyonların önlenmesi ve hastalığın kronikleşmesinin engellenmesi açısından çok önemlidir. Belirtiler başladıktan sonra mümkün olan en kısa sürede bir Enfeksiyon Hastalıkları uzmanına başvurulması önerilir.

Korunma Yolları

Brusellozdan korunmak için alınabilecek önlemler:

Gıda güvenliği:

• Sadece pastörize süt ve süt ürünleri tüketin
• Özellikle köy peyniri, taze beyaz peynir gibi ürünlerde pastörizasyon durumunu kontrol edin
• Et ve et ürünlerini iyi pişirerek tüketin
• Güvenilir kaynaklardan gıda satın alın

Mesleki korunma:

• Hayvancılıkla uğraşırken eldiven, maske ve koruyucu gözlük kullanın
• Doğum yapan veya abort olan hayvanlarla temasdan kaçının, gerekirse tam koruyucu ekipman kullanın
• Hayvan barınaklarında uygun havalandırma sağlayın
• Kesim ve işleme sırasında hijyen kurallarına dikkat edin
• Laboratuvar çalışmalarında biyogüvenlik önlemlerine uyun

Hayvan sağlığı:

• Hayvanların düzenli veteriner kontrollerini yaptırın
• Enfekte hayvanları sürüden ayırın ve uygun şekilde tedavi ettirin
• Hayvan aşılama programlarına katılın
• Yeni hayvan alımlarında sağlık kontrolü yaptırın

Genel önlemler:

• Elleri özellikle hayvan teması sonrası ve yemeklerden önce sabunla yıkayın
• Çiftlik ziyaretlerinde çocukların hayvanlarla temasını sınırlayın
• Endemik bölgelerde seyahat ederken gıda seçiminde dikkatli olun

Türkiye'de hayvan sağlığı bakanlığı tarafından yürütülen bruselloz kontrol ve eradikasyon programları kapsamında hayvan aşılaması ve enfekte hayvanların tespiti çalışmaları devam etmektedir. Bu programlara katılım hem hayvan hem de insan sağlığı açısından önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bruselloz bulaşıcı bir hastalık mıdır, hasta kişiden bana geçer mi?

Bruselloz kişiden kişiye geçen bir hastalık değildir. Hastalık enfekte hayvanlardan veya kontamine gıdalardan insanlara bulaşır, ancak hasta bir kişiden sağlıklı bir kişiye normal sosyal temas yoluyla geçmez. Çok nadir durumlarda cinsel temas, kan transfüzyonu veya anne sütü yoluyla bulaş bildirilmiştir, ancak bunlar istisnai durumlardır. Bu nedenle bruselloz hastalarıyla normal günlük aktivitelerde bulunmak güvenlidir. Hasta kişilerin izolasyonuna gerek yoktur. Ancak hastalığın kaynağı olan hayvanlardan ve kontamine gıdalardan korunmak önemlidir.

Bruselloz tedavisi ne kadar sürer ve tamamen iyileşir miyim?

Bruselloz tedavisi genellikle 6 hafta sürer ve iki farklı antibiyotiğin kombinasyonu şeklinde uygulanır. Komplikasyonlu vakalarda tedavi süresi 3-6 aya kadar uzayabilir. Erken tanı konulup uygun tedavi başlandığında hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşir. Ancak tedaviye uyum çok önemlidir; antibiyotikler düzenli kullanılmalı ve önerilen süre tamamlanmalıdır. Tedavi yarıda bırakılırsa veya düzensiz kullanılırsa hastalık tekrarlayabilir (nüks). Nüks oranı uygun tedavi ile %5-15 civarındadır. Tedavi sonrası düzenli kontroller yapılmalı ve belirtiler tekrarlarsa hemen doktora başvurulmalıdır. Kronik vakalarda tam iyileşme daha uzun sürebilir.

Pastörize peynir yesem de bruselloz olabilir miyim?

Pastörizasyon işlemi, süt ve süt ürünlerindeki Brucella bakterilerini öldüren en etkili yöntemdir. Doğru şekilde pastörize edilmiş ürünlerden bruselloz bulaşma riski yoktur. Ancak bazı durumlarda sorun yaşanabilir: Pastörizasyon sonrası kontaminasyon olursa, pastörizasyon işlemi yetersiz yapılmışsa veya ürün 'pastörize' olarak etiketlenmiş ancak gerçekte pastörize edilmemişse risk devam eder. Özellikle küçük üreticilerden veya açıkta satılan peynirlerde bu risk daha yüksektir. Güvenilir, lisanslı üreticilerin pastörize ürünlerini tercih etmek en güvenli yoldur. Köy peyniri, taze beyaz peynir gibi geleneksel ürünlerde pastörizasyon durumunu mutlaka kontrol edin veya bu tür ürünlerden kaçının.

Hamileyken bruselloz olursam bebeğime zarar verir mi?

Gebelikte bruselloz hem anne hem de bebek için ciddi riskler taşır. Hastalık tedavi edilmezse düşük, erken doğum, ölü doğum ve intrauterin enfeksiyon (bebeğin anne karnında enfekte olması) riskini artırır. Brucella bakterisi plasentayı geçerek bebeğe bulaşabilir. Bu nedenle gebelikte bruselloz şüphesi olan her durumda acilen doktora başvurulmalıdır. İyi haber şudur ki, erken tanı konulup uygun antibiyotik tedavisi başlandığında riskler önemli ölçüde azalır ve sağlıklı bebek doğurma şansı yüksektir. Gebelerde kullanılan antibiyotikler farklıdır çünkü bazı antibiyotikler bebeğe zarar verebilir. Tedavi mutlaka Enfeksiyon Hastalıkları uzmanı ve Kadın Hastalıkları uzmanının birlikte takibiyle yürütülmelidir. Gebelik öncesi ve sırasında çiğ süt ürünlerinden kaçınmak önemlidir.

Bruselloz geçirdikten sonra tekrar hastalanabilir miyim, bağışıklık kazanır mıyım?

Bruselloz geçirmek kalıcı bağışıklık sağlamaz, yani hastalığı geçirdikten sonra tekrar hastalanmak mümkündür. Bunun iki nedeni vardır: Birincisi, tedavi sonrası nüks (hastalığın tekrarlaması) olabilir; bu genellikle tedavinin yetersiz olması veya erken kesilmesi sonucu bakterinin vücutta kalmasından kaynaklanır. İkincisi, iyileştikten sonra tekrar bakteriye maruz kalırsanız (örneğin tekrar kontamine gıda tüketirseniz veya enfekte hayvanla temas ederseniz) yeniden enfeksiyon gelişebilir. Bu nedenle bruselloz geçirmiş olsanız bile korunma önlemlerine devam etmeniz çok önemlidir. İnsanlar için rutin kullanılan bir bruselloz aşısı yoktur. Hastalık geçirdikten sonra da pastörize süt ürünleri tüketmeye, hijyen kurallarına uymaya ve risk faktörlerinden kaçınmaya devam etmelisiniz.